محیط زیست و توسعه فرابخشی

چکیده مقدمه: گردشگری نقش مهمی را در احیاء و متنوع‌سازی اقتصادی جوامع ایفا می‌کند، اما در عین حال می‌تواند باعث ایجاد تغییراتی در محیط اجتماعی، اقتصادی و فضای زیستی نواحی شود. اثرات و تغییراتی که این صنعت بر جامعه می‌گذارد می‌تواند به صورت فیزیکی، اقتصادی و یا اجتماعی، فرهنگی باشد. بین مدیریت مناطق حفاظت‌شده و صنعت گردشگری رابطه متقابلی وجود دارد و این دو برای ادامه حیات نیازمند یکدیگرند. اگرچه این ارتباط، ارتباطی پیچیده و گاهی اوقات خصمانه است، گردشگری همواره مولفه‌ای حیاتی است که در صورت اعمال مدیریتی مناسب می‌تواند به عنوان رویکرد و ابزاری کارآمد در راستای حفظ، توسعه و تنوع بخشیدن به مناطق حفاظت‌شده به کار گرفته شود. بر این اساس در امر مدیریت پایدار مناطق حفاظت‌شده و به منظور بهره‌برداری بهینه گردشگران همراه با حفظ ارزش‌های زیست‌محیطی و امنیتی این مناطق، برآورد تعداد گردشگران امری ضروری محسوب می‌شود. در این راستا، پژوهش حاضر با رویکرد توسعه پایدار گردشگری و برپایه مدل کمی، به محاسبه ظرفیت برد گردشگری منطقه حفاظت‌شده پلنگ‌دره استان قم می‌پردازد. پلنگ‌دره، به عنوان تنها منطقه حفاظت‌شده استان با داشتن چشم‌اندازها و مناظر بکر، تنوع پوشش گیاهی و گونه‌های جانوری در جنوب غربی و پنجاه کیلومتری قم واقع شده‌است که یکی از مهم‌ترین مراکز گردشگری است.
مواد و روش‌ها: به منظور ارزیابی ظرفیت برد گردشگری، نخست برپایه نظر کارشناسان، شاخص‌‌های موثر در برآورد ظرفیت برد شامل روزهای یخبندان، روزهای طوفانی، ساعات به شدت گرم، روزهای بارانی، فصل زادآوری و نیروی انسانی، منطقه تعیین گردید و سپس محدوده مطالعاتی شامل سایت‌های بازدید از حیات‌وحش و پرنده‌نگری، کوهنوردی، استفاده از چشمه‌ها و منابع آب مشخص شد و در هر منطقه به صورت جداگانه، ظرفیت برد فیزیکی که بیشترین شمار بازدیدکنندگانی است که در مکان و زمان معین می‌توانند حضور فیزیکی داشته باشند: ظرفیت برد واقعی که بیشترین تعداد بازدیدکنندگان از یک مکان گردشگری با توجه به عوامل محدودکننده ناشی از شرایط ویژه آن مکان و ظرفیت برد موثر که به معنای بیشترین شمار بازدیدکنندگان از یک مکان است که مدیریت منطقه، توانمندی اداره آن به صورت پایدار را دارد، محاسبه شد.
نتایج: طبق نتایج حاصله، متوسط ظرفیت برد موثر برای سایت‌های تماشای حیات‌وحش و پرنده‌نگری شامل سایت شرقی و غربی به ترتیب 998 و 499، سایت‌های کوهنوردی شامل کوه آله و سخت حصار به ترتیب 12355 و 18112، سایت‌های چشمه و قنات شامل چشمه‌کش طاقچه، قنات دگا و قنات خواجه‌حسن به ترتیب 125، 250 و 375 نفر در روز است که نشانگر ظرفیت بالای این منطقه برای جذب گردشگر است. همچنین از بین سایت‌های مورد مطالعه در مجموع، بیشترین و کمترین ظرفیت برد فیزیکی، واقعی و موثر به ترتیب مربوط به سایت‌های کوهنوردی و بازدید از چشمه و قنات بوده‌است. از بین مناطق موجود در سایت‌ها هم کوه سخت‌حصار و چشمه‌کش طاقچه به ترتیب بیشترین و کمترین ظرفیت برد فیزیکی، واقعی و موثر را داشتند.
بحث: طبق نتایج به‌دست‌آمده، منطقه پلنگ‌دره دارای ظرفیت برد موثر گردشگری بالایی است. با توجه به نقاضای رو به رشد صنعت اکوتوریسم، می‌توان گفت که این منطقه نیاز مبرمی به توسعه و ارتقای ظرفیت‌های زیرساختی و خدماتی به منظور جذب گردشگر و از طرفی جلوگیری از اثرات سوء گردشگری به خصوص در زمینه برداشت گیاهان دارویی دارد. مدیریت منطقه باید طوری باشد که اولا تهدیدی علیه ارزش‌های حفاظتی منطقه نباشد و ثانیا باعث افزایش رضایت‌مندی گردشگران شود.

چکیده مقدمه: شهرنشینی و گردشگری به عنوان دو عامل کلیدی در توسعه اقتصادی و اجتماعی معاصر، تأثیرات قابل توجهی بر محیط زیست دارند. در کشورهایی مانند ایران که شاهد رشد سریع در این دو حوزه بوده‌اند، تأثیرات این روندها به ویژه در زمینه تغییرات اقلیمی و انتشار گازهای گلخانه‌ای، به ویژه دی‌اکسیدکربن (CO₂)، به وضوح قابل مشاهده است. استان‌های ایران با تنوع در سطح شهرنشینی و توسعه گردشگری و همچنین تفاوت‌های زیست‌محیطی، زمینه مناسبی برای بررسی این روابط فراهم می‌آورند. این مطالعه به تحلیل اثرات مرتبط با شهرنشینی، گردشگری و انتشار CO₂ در استان‌های مختلف ایران با استفاده از داده‌های معتبر مرکز آمار ایران و بانک جهانی می‌پردازد.
مواد و روش‌ها: پیامدهای زیست‌محیطی مصرف نفت و گاز، به ویژه به دلیل حمل و نقل شهری، فعالیت‌های گردشگری و توسعه صنعتی در شهرها، به طور قابل توجهی به آلودگی هوا کمک می‌کند. در این مطالعه، از داده‌های استان‌های ایران در دوره زمانی 2018-2021 استفاده شده است و با مدل تصحیح خطای پنل، به تحلیل روابط  تعادلی میان این متغیرها پرداخته شده است. هدف این تحلیل بررسی نحوه تأثیرات شهرنشینی، گردشگری و فعالیت‌های صنعتی بر انتشار CO₂ و بررسی تغییرات این انتشارات در مناطق مختلف کشور است. داده‌ها شامل اطلاعات درباره میزان انتشار CO₂، سطوح شهرنشینی، شدت فعالیت‌های گردشگری و مصرف سوخت در هر استان است که از پایگاه‌های داده معتبر ملی (مرکز آمار ایران، پورتال وزارت نیرو) گردآوری شده‌اند.
نتایج: آزمون هم‌جمعی پدرونی (Pedroni) وجود روابط بلندمدت میان متغیرهای مورد مطالعه را تأیید کرده و تأثیرات شهرنشینی و گردشگری بر انتشار CO₂ را پایدار نشان می‌دهد. یافته‌های این آزمون نشان می‌دهد که تأثیرات شهرنشینی و گردشگری بر انتشار CO₂ در استان‌های ایران به‌صورت پایدار وجود دارد. این بدان معناست که تغییرات در سطوح شهرنشینی و فعالیت‌های گردشگری اثرات ماندگاری بر میزان انتشار CO₂ در طول زمان خواهند داشت. یافته‌های مدل تصحیح خطا حاکی از روابط معنی‌دار و میان انتشار CO₂، صنعتی‌شدن، شهرنشینی و مصرف بنزین است. یافته‌های ECM نشان می‌دهد که تغییرات در سطح صنعتی‌شدن (SANAT)، شهرنشینی (URBAN) و مصرف بنزین (BENZIN) به طور معناداری بر میزان انتشار CO₂ (NFG_CO₂) در بلندمدت اثرگذار هستند. 
این نتایج با نظریه‌های اقتصادی مانند فرضیه منحنی کوزنتس زیست‌محیطی (EKC) همخوانی دارد. سطح آلاینده‌ها در مراحل اولیه توسعه اقتصادی و صنعتی به طور موقت افزایش یافته و سپس با پیشرفت اقتصادی و پذیرش شیوه‌های پایدار کاهش می‌یابد. در ایران، مناطق با سطوح بالاتر شهرنشینی و بخش‌های گردشگری پیشرفته‌تر تمایل به انتشار CO₂ بیشتری دارند که هزینه‌های زیست‌محیطی مرتبط با این نوع توسعه را منعکس می‌کند.
بحث: یافته‌های این مطالعه، که مبتنی بر تحلیل داده‌های پانل استانی طی دوره‌ی زمانی 1397–1400 می‌باشد، نشان می‌دهند که افزایش شهرنشینی و گردشگری در ایران اثر بلندمدت و معناداری بر افزایش انتشار CO₂ داشته‌اند. این نتایج بر ضرورت بازنگری در سیاست‌گذاری‌های شهری و گردشگری کشور، به‌ویژه از منظر زیست‌محیطی و در راستای اهداف توسعه پایدار تأکید دارند. در چارچوب سیاست‌های پیشنهادی، گذار به فناوری‌های سبز همچون استفاده از انرژی خورشیدی در مناطق مرکزی و کویری، و توسعه‌ی انرژی بادی در نواحی غربی کشور می‌تواند به‌عنوان راهکار عملی در کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای مطرح شود. همچنین، در بخش گردشگری، اجرای سیاست‌هایی نظیر احداث اقامتگاه‌های زیست‌سازگار، بهبود مدیریت پسماند در مقاصد پرتردد و آموزش گردشگران در جهت حفظ منابع طبیعی، نمونه‌هایی از اقدامات پایدار قابل‌اجرا در سطح استانی به‌شمار می‌روند. از اینرو، پیشنهاد می‌شود که پروژه‌های پایلوت در استان‌های با انتشار بالای CO₂ به اجرا درآید تا اثرات واقعی اقدامات سبز بر آلودگی هوا مورد ارزیابی تجربی قرار گیرد. افزون‌براین، به‌منظور ارتقاء اثربخشی سیاست‌گذاری، تعیین اهداف کمی مشخص از جمله کاهش ۲۰٪ انتشار CO₂ در آینده در بخش‌های شهری و گردشگری، و افزایش سهم انرژی‌های تجدیدپذیر به 30% ضروری است.