مسؤولیت مدنی ناشی از خسارات محیط زیستی در حقوق ایران و اسناد بین المللی

نوع مقاله : مقاله مروری

نویسندگان

1 گروه حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه شیراز، ایران

2 گروه حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه فردوسی مشهد، ایران

10.22034/envj.2021.139925

چکیده

محیط زیست یکی از مباحث بسیار مهم امروزی می­باشد که با توجه به فجایع امروزی که شاهد آن هستیم در صدر امور بین­المللی قرار دارد. این فجایع ناشی از خساراتی هستند که از طرف اشخاص و یا دولت­ها به محیط زیست وارد می­شوند و بدیهی می­نماید که بایستی قواعد مسؤولیت مدنی را حاکم بر آن بدانیم و جبران خساراتی که از طرف آنان وارد می­گردد را برعهده آنان قرار دهیم. مسؤولیت مدنی ناشی از محیط زیست هم در قوانین بین­المللی و هم در قانون ایران تعریف شده است ولی ممکن است تعاریف متفاوتی برای تعیین نوع مسؤولیت مدنی وجود داشته باشد. حال سوال این است که در صورت وارد شدن خسارت به محیط زیست، مسؤولیت مدنی ناشی از آن در حقوق ایران و اسناد بین­المللی چگونه است؟ لذا در این مقاله به صورت تحلیلی- توصیفی و با روش کتابخانه­ای به بررسی ماهیت مسؤولیت مدنی در حقوق ایران و اسناد بین­المللی پرداخته و نحوه جبران آن­ها و نکات ضعف و قوت آن­ها را مورد بررسی قرار خواهیم داد. تحقیقات نشان می­دهد که مسؤولیت مطلق در این شرایط بهترین نوع مسؤولیت مدنی می ­باشد که می تواند در مورد خسارات محیط زیستی اعمال شود و بر همین اساس است که در اسناد بین­المللی این نوع از مسؤولیت اتخاذ گردیده است؛ ولی در حقوق ایران مسؤولیت مدنی مبتنی بر تقصیر می ­باشد که در مورد زیان­های محیط­زیستی هم اعمال می گردد که با ماهیت محیط زیست متناسب نمی­باشد.

کلیدواژه‌ها


  1. بهرامی، ح. و فهیمی، ع.، 1386. مبنای مسؤولیت مدنی زیست محیطی در فقه و حقوق ایران، مجله پژوهشنامه حقوق اسلامی، شماره 2.
  2. پورنوری، م. و حبیبی مجنده، م.، 1385. حقوق بین الملل دریاها (متن کنوانسیون حقوق دریاها ۱۹۸۲)، چاپ دوم، تهران: انتشارات مهدحقوق
  3. پورهاشمی، س.ع. و موسوی، م.، 1390. مسؤولیت بین المللی دولت­ها در حقوق محیط زیست، دانشنامه حقوق و سیاست، شماره 15، بهار و تابستان.
  4. تقی­زاده­انصاری، م.، 1395. حقوق بین الملل محیط زیست، چاپ دوم، تهران: انتشارات خرسندی.
  5. خوئینی، غ. و کرمی، س.، 1393. مسؤولیت مدنی ناشی از آلودگی­های زیست محیطی در انفال، مجله علمی پژوهشی دانش حقوق مدنی، سال سوم، شماره 1.
  6. رضازاده، ح. و کدخدایی، ع.، 1399. انسانی شدن حقوق محیط زیست در پرتو کرامت انسانی، فصلنامه پژوهش حقوق عمومی، دوره بیست و یکم، شماره 66، بهار.
  7. ره پیک، ح.، 1387. حقوق مسؤولیت مدنی و جبران­ها، چاپ اول، تهران: انتشارات خرسندی.
  8. سبزقبایی، غ. و وهابی پور، م.، 1399. ارزیابی اثرات زیست محیطی کارخانه­های برداشت شن و ماسه و سنگ شکن­ها از بستر رودخانه بشار یاسوج، فصلنامه­ی علمی محیط زیست و توسعه فرابخشی، شماره 68، تابستان.
  9. ضیایی بیگدلی، م.، 1393. حقوق بین­الملل عمومی، چاپ، تهران: انتشارات گنج دانش.
  10. طباطبایی، س.م.، 1385. ترجمه خلاصه تفسیر المیزان، جلد 2، چاپ چهارم، تهران: انتشارات اسلام.
  11. فقیه حبیبی، ع.، 1399. خسارت زیست محیطی و نحوه جبران آن در حقوق بین­الملل، فصلنامه پژوهش­های روابط بین­الملل، دوره دهم، شماره 3 ، شماره پیاپی 38، پاییز.
  12. فهیمی، ع.، 1391. مسؤولیت مدنی ناشی از تخریب محیط زیست در فقه و حقوق ایران (مطالعه تطیقی در حقوق فرانسه و اسناد بین المللی)، چاپ اول، تهران: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
  13. فهیمی، ع. و مشهدی، ع.، 1390. مقاله فقه شیعه و تحول در مبانی‌مسؤولیت مدنی زیست‌محیطی، فصلنامه حقوق، دوره چهل و یک، شماره 1، بهار.
  14. فیوضی، ر.، 1379. حقوق بین­الملل، مسؤولیت ‌بین­المللی و نظریه حمایت‌سیاسی؛ جلد 1، چاپ 1، تهران: نشر دانشگاه تهران.
  15. قاسم­زاده، س.م.، 1387. مبانی مسؤولیت مدنی، چاپ پنجم، تهران: نشرمیزان.
  16. قاسمی، ن. و حیدری، ف.، 1393. جبران
    زیان­های وارده بر محیط­زیست از منظر حقوق مدنی، دانشنامه حقوق و سیاست، شماره 22، زمستان.
  17. قوام، س.ع. و مصطفوی، س.م.، 1398. تحول امنیت محیط زیست در حقوق بین­الملل پس از جنگ سرد، فصلنامه سازمان­های بین­المللی، سال دوم، شماره 8، پاییز.
  18. کاتوزیان، ن.، 1394. دوره مقدماتی‌ حقوق مدنی - اعمال حقوقی، چاپ‌ چهاردهم، شرکت سهامی ‌انتشار.
  19. کاتوزیان، ن.، 1395. الزام­های خارج ‌از قرارداد، چاپ چهاردهم، تهران: انتشارات گنج دانش.
  20.  کاتوزیان، ن.، 1398. نظریه عمومی تعهدات، چاپ نهم، تهران: انتشارات میزان
  21. کاتوزیان، ن. و ‌انصاری، م.، 1387. مسؤولیت ناشی از خسارات زیست‌محیطی، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه ‌تهران، دوره سی و هشت، شماره 2.
  22. کاظمی، م.، 1384. آثار تقصیر زیان­دیده بر مسؤولیت مدنی، فصلنامه پژوهشی دانشگاه امام صادق، شماره 28.
  23. محسنی، ح.، 1399. شدت زیان زیست محیطی قابل مطالبه در حقوق فرانسه و
    چالش­های مفهوم آلودگی محیط زیست در حقوق ایران، فصلنامه علمی تخصصی
    دانشنامه­های حقوقی، دوره سوم، شماره 6، بهار.
  24. Bedjaoui, M, 1991. Internatianal Law, (Achievements & Prospects), Martinu Nijhoff Publisher s, UNESCO, Paris.
  25. Birnie, P.W. and Boyle, A. E. 1996. Basic Documents on International law The Environment, oxford, Clarendon Press.
  26. Chorzów Factory Case 1927. pclj. ser, A. No.17, p 27
  27. ICJ Reports, 1996
  28. Kiss, A., 1991. Present limits to the Enforcement of state Responsibility for environmental Harm, in francioni and Scovazz.
  29. Smith B.D., 1998. State responsibility and the marine environment; Oxford.
  30.  UN, GA,A/CN.4/L.608/Add.2,16 July 2001.
  31.  V. Garcia Amador, F., 1958. “State Responsibility Some New Problems (Volume 94)”, in: Collected Courses of The Hague Academy of International Law.