محیط زیست و توسعه فرابخشی
مجله علمی

تحریم‌های اقتصادی و پیامدهای محیط‌زیستی در ایران: تحلیل مسؤولیت بین‌المللی از منظر حقوق بین‌الملل محیط‌زیست

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان

سجاد رنجبر دافچاهی
علی مشهدی

گروه حقوق بین الملل، دانشکده حقوق، دانشگاه قم، قم، ایران

https://doi.org/10.22034/envj.2025.470427.1399
چکیده
مقدمه: تحریم‌های اقتصادی به‌عنوان ابزاری سیاسی و اقتصادی، تأثیرات گسترده‌ای بر محیط‌زیست، به‌ویژه در کشورهایی با زیرساخت‌های محیط‌زیستی شکننده مانند ایران، دارند. این تحریم‌ها، به‌واسطة محدودکردن دسترسی به فناوری‌های پیشرفته و تجهیزات صنعتی مدرن، بر عملکرد بخش‌های مختلف محیط‌زیستی تأثیر گذاشته و منجر به تشدید مشکلات محیط‌زیستی شده‌اند. پیامدهای ناشی از این تحریم‌ها شامل تخریب منابع طبیعی، افزایش آلودگی‌های هوا و آب، و کاهش بهره‌وری انرژی است. بررسی علمی و حقوقی این اثرات در زمینه حقوق بین‌الملل محیط‌زیست ضروری است، چرا که تعهدات کشورهای تحریم‌کننده در قبال تأثیرات فرامرزی و محیط‌زیستی این اقدامات همچنان یک مسئله بحث‌برانگیز است. این پژوهش به بررسی علمی و حقوقی اثرات تحریم‌ها بر محیط‌زیست ایران می‌پردازد.
مواد و روش‌ها: این پژوهش از رویکرد تحلیل محتوا برای بررسی تأثیرات محیط‌زیستی تحریم‌های اقتصادی استفاده کرده است. داده‌های مورداستفاده شامل گزارش‌های رسمی داخلی و بین‌المللی، مقالات علمی و تحلیل اسناد حقوق بین‌الملل محیط‌زیست بوده است. روش پژوهش به طور خاص بر ارزیابی اصول کلیدی حقوق بین‌الملل، شامل "اصل عدم ضرر"، "مسؤولیت مشترک اما متفاوت" و "توسعه پایدار" متمرکز بوده است. داده‌های میدانی از طریق بررسی عملکرد بخش‌های انرژی، حمل‌ونقل، و منابع طبیعی در طول دوره تحریم‌ها جمع‌آوری و تحلیل شدند. علاوه بر این، مقایسه‌ای بین شاخص‌های محیط‌زیستی ایران و کشورهای مشابه از نظر اقتصادی و جغرافیایی انجام شده است.
نتایج: یافته‌ها نشان می‌دهد که تحریم‌های اقتصادی اثرات گسترده‌ای بر محیط‌زیست ایران داشته‌اند. در بخش انرژی، محدودیت دسترسی به فناوری‌های پیشرفته و تجهیزات مدرن، منجر به تولید سوخت‌های باکیفیت پایین و افزایش انتشار آلاینده‌ها شده است. این وضعیت در شهرهای بزرگ مانند تهران، موجب افزایش آلودگی هوا، کاهش کیفیت زندگی، و افزایش بیماری‌های تنفسی شده است. همچنین، فرسودگی ناوگان حمل‌ونقل عمومی و عدم توانایی در جایگزینی وسایل نقلیه قدیمی، به تشدید آلودگی و کاهش بهره‌وری انرژی منجر شده است. در بخش کشاورزی، تحریم‌ها با محدودکردن دسترسی به کودها و سموم باکیفیت، موجب استفاده از مواد شیمیایی غیراستاندارد شده‌اند که این امر به تخریب خاک، کاهش حاصلخیزی زمین و آلودگی منابع آبی انجامیده است. تخریب تالاب‌ها، به‌ویژه تالاب‌های هامون و میانکاله، به دلیل توقف پروژه‌های احیای محیط‌زیستی، منجر به افزایش پدیده گردوغبار و کاهش تنوع زیستی در منطقه شده است. علاوه بر این، کاهش بودجه‌های محیط‌زیستی و اولویت یافتن مسائل اقتصادی بر پروژه‌های محیط‌زیستی، باعث تعلیق بسیاری از طرح‌های احیای اکوسیستم‌ها شده است. تحریم‌ها همچنین مانع جدی برای همکاری‌های بین‌المللی در زمینه انتقال فناوری‌های سبز و دانش فنی بوده‌اند. این محدودیت‌ها نه‌تنها توانایی ایران را در کاهش آلودگی و مدیریت پایدار منابع طبیعی تضعیف کرده، بلکه تعاملات علمی و تحقیقاتی با نهادهای بین‌المللی را نیز محدود کرده است. علاوه بر این، فشارهای اقتصادی ناشی از تحریم‌ها باعث کاهش توانایی ایران در اجرای تعهدات بین‌المللی محیط‌زیستی شده است.
بحث: تحریم‌های اقتصادی علاوه بر اثرات اقتصادی و سیاسی، پیامدهای محیط‌زیستی قابل‌توجهی داشته‌اند که نیازمند بررسی و بازنگری در سیاست‌های تحریمی است. این تحریم‌ها اصول بنیادین حقوق بین‌الملل محیط‌زیست را نقض کرده و تأثیرات فرامرزی مانند افزایش آلودگی هوا و تخریب زیستگاه‌های مشترک با کشورهای همسایه را به همراه داشته‌اند. کشورهای تحریم‌کننده، بر اساس تعهدات بین‌المللی، باید نسبت به جبران خسارات محیط‌زیستی ناشی از تحریم‌ها اقدام کرده و از طریق انتقال فناوری‌های سبز و حمایت از پروژه‌های محیط‌زیستی، نقش فعالی در کاهش اثرات منفی ایفا کنند. ایجاد مکانیسم‌های بین‌المللی برای نظارت بر تأثیرات محیط‌زیستی تحریم‌ها و تقویت همکاری‌های محیط‌زیستی، گامی اساسی برای حفظ توسعه پایدار و کاهش اثرات مخرب تحریم‌ها خواهد بود.

کلیدواژه‌ها

تحریم اقتصادی
حقوق بین‌الملل محیط‌زیست
توسعه پایدار
آلودگی هوا
منابع طبیعی
مسؤولیت بین‌المللی

موضوعات

  1. Agha Seyed Jafar Kashfi, M. and Hanna, P., 2022. How could local communities regulate companies to assess the overlooked environmental and social impacts of industrial projects? In: Wood, G., Górski, J., and Mete, G. (eds.), The Palgrave Handbook of Social License to Operate and Energy Transitions, Springer InternationalPublishing,pp.1–24.Available at:https://doi.org/10.1007/978-3-030-74725-1_12-1.
  2. Al Adhoobi, A., 2016. Influences on the successful implementation of the Convention on Wetlands of International Importance (Ramsar) among member countries. Master of Science Thesis. LouisianaState University and Agricultural and Mechanical College.
  3. Albakjaji, M., 2022. The responsibility for environmental damages during armed conflicts: The case of the war between Russia and Ukraine. Access to Justice in Eastern Europe, 5(4–2), pp. 82–101. https://doi.org/10.33327/AJEE-18-5.4-a000444.
  4. Baharshahi, M. and Dastoorani, M., 2019. A review of Gotvand Dam and its impact on the Karun River. Fourth International Congress on Agricultural Development, Natural Resources, Environment, and Tourism of Iran, Tabriz. Availableat:https://civilica.com/doc/972420 [Accessed: 1 January 2025].
  5. Bahramkhah, M., Doostdar, A. and Mirpadiyaf, S.Y., 2021. Evaluation of effective indicators in waste management systems with a focus on urban waste collection and disposal methods. Journal of New Research Approaches in Management and Accounting, 5(18), pp. 125–134. Available at: https://majournal.ir/index.php/ma/article/view/1076 [Accessed: 31 December 2024].
  6. Bargh News, 2024. Comparison of electricity network losses in Iran with other countries. Available at: https://barghnews.com/fa/news/40402 [Accessed: 1 January 2025].
  7. Bik, R., 2015. Environmental impacts of Karun River on the socio-economic issues of Karun County villages. First International and Third National Conference on Environmental Health, Health, and Sustainable Environment, Hamedan. Available at: https://civilica.com/doc/440587 [Accessed: 1 January 2025].
  8. De Hemptinne, J., 2023. Concluding observations on the influence of international environmental law over international criminal law. Journal of International Criminal Justice, 20(5), pp. 1287–98. DOI: 10.1093/jicj/mqad002.
  9. Ebrahimi, A., Asadi, H., Farhangi, M.B., and Ashrafzadeh, A., 2020. Temporal and spatial variations of pollution status, sediment, and WQI index in the Pishkan River in Gilan Province. Journal of Health in the Field, 8(1), pp. 32–50.
  10. Entekhab News, 2024. 21 percent increase in respiratory patients visiting hospitals due to air pollution. Available at: https://www.entekhab.ir/fa/news/838854 [Accessed: 1 January 2025].
  11. Fararu, 2024. Worrying statistics on mortality caused by air pollution in Iran. Available at: https://fararu.com/fa/news/807679 [Accessed: 1 January 2025].
  12. Farhadi, A., Sharifi, R. and Mousavi, S.M., 2024. Investigating energy security in Iran from the perspective of diversity in the electricity production mix. Monthly Expert Reports of the Research Center of the Islamic Parliament of Iran, 32(7), 20100.
  13. Fawzy, S., Osman, A.O.I., Doran, J. and Rooney, D.W., 2020. Strategies for mitigation of climate change: a review. Environmental Chemistry Letters, 18(6), pp. 2069–2094. DOI: 10.1007/s10311‑020‑01059‑W.
  14. Ferdowsi, M. and Ferdowsi, A., 2013. The status of urban waste management in Iran: Opportunities and threats (Case study: Basht County). First National Conference on Planning, Protection, Environmental Support, and Sustainable Development, Hamedan. Available at: https://civilica.com/doc/253051 [Accessed: 1 January 2025].
  15. Freire, C.M.L., 2022. The international environmental responsibility of states under the perspective of the International Court of Justice. SAIS Review of International Affairs, 42(1), pp. 43–65.
  16. Fu, Q., Chen, Y.E., Jang, C.L. and Chang, C.P., 2020. The impact of international sanctions on environmental performance. Science of The Total Environment, 745, p. 141007. DOI: https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2020.141007
  17. Fu, Q., Gong, Q., Zhao, X.X. and Chang, C.P., 2022. The effects of international sanctions on green innovations. Technological and Economic Development of Economy, 29(1), pp. 141–164. Available at: https://doi.org/10.3846/tede.2022.17782
  18. Gupta, J. and Schmeier, S., 2020. Future proofing the principle of no significant harm. International Environmental Agreements: Politics, Law and Economics. Available at: https://doi.org/10.1007/S10784-020-09515-2 [Accessed: 1 January 2025].
  19. Ha, T.M. and Thang, D.N., 2022. Are economic sanctions a barrier to trade in environmental goods? The international evidence. The Economics and Finance Letters, 9(2), pp. 211–220.
  20. ISNA (Iranian Students' News Agency), 2015. Contribution of pollutants to Karun River pollution. Available at: https://www.isna.ir/news/93102714847 [Accessed: 1 January 2025].
  21. ISNA (Iranian Students' News Agency), 2024. 85 percent of Tehran's buses are worn out. Available at: https://www.isna.ir/news/1402080302148 [Accessed: 1 January 2025].
  22. ISNA (Iranian Students' News Agency), 2024. The 0.2% share of the environment from the general budget: Revising the structure of the headquarters. Available at: https://www.isna.ir/news/1403082921374 [Accessed: 1 January 2025].
  23. Keykhosravi Yasikand, A., 2017. Production of reducing gas in direct iron ore reduction units using biomass gasification to reduce energy consumption and environmental pollution. First National Conference on Renewable and Clean Energy Management, Khuzestan Steel Company. [In Persian].
  24. Khalili, R., Zali, A. and Moteghi, H., 2021. Assessment of heavy metals in water and sediments of Haraz River using the Pollution Load Index (PLI) and Geo-Accumulation Index (Igeo). Iranian Journal of Soil and Water Research, 52(4), pp. 933–942.
  25. Kovačević, M. and Živanov-Gardašević, J., 2023. Principles of environmental law in the function of prevention of environmental risks. Ekonomija: Teorija i Praksa, 16(1), pp. 230–241.
  26. Mashhadi, A. and Rashidi, M., 2015. The impact of sanctions imposed on Iran on the environment, energy, and technology transfer from the perspective of international law. Public Law Research, 16(46), pp. 103–123. (In Persian with English abstract).
  27. McConnell, F., 2019. The Convention on Biological Diversity. In: Dodds, F. (Ed.), The Way Forward, 3rd ed., Routledge, pp. 47–54.
  28. Mehr News, 2024. 21 percent increase in respiratory patients visiting hospitals due to air pollution. Available at: https://www.mehrnews.com/news/6316930 [Accessed: 1 January 2025].
  29. Mehr News, 2024. Natural gas consumption in Iran equals half the gas consumption in Europe. Available at: https://mehrnews.com/news/5960990 [Accessed: 1 January 2025].
  30. Misra, S., 2022. Sustainability and development: From the lens of social justice. International Journal of Applied Ethics, 8(1), pp. 63–70.
  31. Nakamura, J., Diz, D. and Morgera, E., 2022. International legal requirements for environmental and socio‐cultural assessments for large‐scale industrial fisheries. Review of European, Comparative & International Environmental Law, 31(3), pp. 336–348. Available at: https://doi.org/10.1111/reel.12462
  32. Otagh Iran Online, 2024. How much is the cost of electricity network losses? Available at: https://otaghiranonline.ir/news/4964 [Accessed: 1 January 2025].
  33. Ott, K., Mohaupt, F. and Ziegler, R., 2012. Environmental impact assessment. In: Encyclopedia of Applied Ethics, Elsevier, pp. 114–123.
  34. Payne, C.R., 2010. Environmental impact assessment as a duty under international law: The International Court of Justice judgment on pulp mills on the River Uruguay. European Journal of Risk Regulation, 1(3), pp. 317–324. Available at:https://doi.org/10.1017/S1867299X00000532.
  35. Payne, C.R., 2010. Environmental impact assessment as a duty under international law: The International Court of Justice judgment on pulp mills on the River Uruguay. European Journal of Risk Regulation, 1(3), pp. 317–324. Available at: https://doi.org/10.1017/S1867299X00000532.
  36. Punj, A., 2021. Common but differentiated responsibility. In: De Feyter, K., et al. (Eds.), Encyclopedia of Law and Development, Edward Elgar Publishing. Available at: https://doi.org/10.4337/9781788117975.00015 [Accessed: 1 January 2025].
  37. Rajabi, M.M., Moghimi Esfandabadi, B., Heidari, M. and Mohajer Tabrizi, L., 2024. The air quality status of Tehran metropolis based on the AQI index from 2013 to 2023. First National Conference on Urban Environment, Tehran. Available at: https://civilica.com/doc/2129360 [Accessed: 1 January 2025].
  38. Reza, A., Annabi, A., Jalali, M. and Seyyedvalilou, M.M., 2019. The effect of the International Court of Justice on environmental issues. Journal of Education, Society and Behavioural Science, August 2019, pp. 1–9.
  39. Rezaei, M., Bayat, R., Forouzanfar, M.M. and Hosseinalizadeh, R., 2023. Air pollution dynamics. Monthly Expert Reports of the Research Center of the Islamic Parliament of Iran, 31(4), 19148. (In Persian with English abstract).
  40. Savari, M. and Almasieh, K., 2022. Analysis of barriers to local community participation in natural resource projects to combat dust storms in Khuzestan province. Available at: https://civilica.com/doc/2059212 [Accessed: 1 January 2025].
  41. Schmalenbach, K., 2023. States responsibility and liability for transboundary environmental harm. In: Gailhofer, P., et al. (Eds.), Corporate Liability for Transboundary Environmental Harm, Springer International Publishing, pp. 43–84.
  42. Shugurov, M.V., 2023. International cooperation on climate research and green technologies in the face of sanctions: The case of Russia. Green Finance. Available at: https://doi.org/10.3934/gf.2023006.
  43. Sikdar, P.K., 2021. Environmental impact assessment. In: Sikdar, P.K. (Ed.), Environmental Management: Issues and Concerns in Developing Countries, Springer International Publishing, pp. 253–283.
  44. Tahmasebi, A., 2024. A conceptual framework for preparing a local action plan for adaptation to the dust phenomenon in the Sistan region. National Conference on Lessons Learned from the Participation of Geography and Rural Planning Experts in the Development and Progress of Rural Areas, Tehran. Available at: https://civilica.com/doc/2064067 [Accessed: 1 January 2025].
  45. Tignino, M. and Bréthaut, C., 2020. The role of international case law in implementing the obligation not to cause significant harm. International Environmental Agreements: Politics, Law and Economics, 20(4), pp. 631–648.
  46. Tinn News, 2024. 85 percent of buses in the capital are worn out. Available at: https://www.tinn.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%85%D8%AD%DB%8C%D8%B7-%D8%B2%DB%8C%D8%B3%D8%AA-377/262808 [Accessed: 1 January 2025].
  47. Tourani, M., Saber, R., Isik, V. and Caglayan, A., 2022. The impact of climate change on climatological, meteorological, and hydrological disasters in Iran. Türk Coğrafya Dergisi, (80), pp. 97–114.
  48. Tuffuor, K.A., 2023. Non-adherence to principles of international law: The bane of environmental insecurity. In: Sharifi, A., et al. (Eds.), Integrated Approaches to Peace and Sustainability, Springer Nature Singapore, pp. 33–50.
  49. Vakili Ardabili, A. and Shateri, F., 2016. Criteria influencing the selection of building materials to reduce environmental risks. Environmental Hazards Management, 3(3), pp. 253–267.
  50. Wetlands Project, 2024. Description of the Environmental Protection Organization's actions to improve the status of the country's wetlands.
  51. Zamani, S.G. and Alipour, M., 2016. Trans-frontier environmental damage in international jurisprudence. Journal of Politics and Law, 9(5), p. 102.
  52. Zuhaida, A. and Alkazahfa, A.M., 2023. The development of financial obligation assistance in inter-state relations regarding environmental protection: A review of the Paris Agreement 2015. Padjadjaran Journal of International Law, 7(1), pp. 62–86.
محیط زیست و توسعه فرابخشی
دوره 10، شماره 87
بهار 1404
صفحه 97-113

صفحه اصلی

ارسال مقاله

تماس با ما