مقدمه: درشت‌بی‌مهرگان کفزی از عناصر کلیدی اکوسیستم‌های آبی هستند و با نقش‌هایی چون مشارکت در چرخه مواد مغذی و تأمین غذای سطوح تروفیک، بر پویایی زیست‌بوم‌ها اثر می‌گذارند. با توجه به حساسیت آن‌ها به تغییرات محیطی، این موجودات به‌عنوان گونه‌های شاخص برای ارزیابی سلامت رودخانه‌ها کاربرد دارند. عوامل محیطی مانند دما، شدت جریان و نوع بستر بر تنوع و فراوانی این شاخص‌های زیستی موثر می‌باشند. این پژوهش با بررسی تأثیر عوامل محیطی بر پراکنش درشت بی‌مهرگان کفزی در زیرحوضه زهره، به شناخت دقیق‌تر ساختار جوامع کفزی و بهبود مدیریت اکوسیستم‌های آبی کمک می‌کند.
مواد و روش‌ها: برای مطالعه تنوع کفزیان زیرحوضه زهره، نه ایستگاه با توجه به ویژگی‌های محیطی و دسترسی به محل، انتخاب شد. نمونه‌برداری در پاییز 1402 با سه تکرار انجام شد. شش فاکتور محیطی ارتفاع، سرعت جریان، عمق، عرض، دمای آب و جنس بستر اندازه‌گیری شدند. برای کمی‌سازی داده‌های تنوع و غالبیت از شاخص‌های شانون-وینر، مارگالف، یکنواختی پیلو و سیمپسون استفاده شد. تجزیه و تحلیل‌های آماری شامل تحلیل واریانس یک طرفه، تحلیل خوشه‌ای، مقیاس‌بندی چندبعدی (MDS)، LINKTREE (تحلیل درخت پیوند) و BEST (روش بهترین برازش) با استفاده از نرم‌افزارهای SPSS 27.1 نسخه و PRIMER 6.1 در سطح معنی داری 05/0 انجام شد.
نتایج: نتایج پژوهش اثبات نمود که در زیرحوضه زهره، ساختار و پراکنش درشت‌بی‌مهرگان کفزی به‌طور مستقیم تحت تأثیر متغیرهای فیزیکی محیطی قرار دارد. از میان شش فاکتور اندازه‌گیری‌شده، تنها عمق اختلاف معنی‌دار بین ایستگاه‌ها نداشت و سایر عوامل شامل سرعت جریان، دما، ارتفاع، عرض و جنس بستر تفاوت چشمگیری نشان دادند. در مجموع ۲۲ خانواده شناسایی شد که بیشترین فراوانی به Baetidae و Lumbriculidae تعلق داشت. با وجود تفاوت معنادار در فراوانی درشت‌بی‌مهرگان کفزی بین ایستگاه‌ها، تحلیل خوشه‌ای و مقیاس‌بندی چندبعدی (MDS) نشان داد که بیشتر ایستگاه‌ها از نظر ترکیب گونه‌ها در گروه‌های مشابه قرار دارند و پراکنش کلی تفاوت معنادار ندارد. به ترتیب میانگین شاخص‌های تنوع شانون-وینر، غنای گونه‌ای مارگالف، یکنواختی پیلو و سیمپسون عبارت بودند از: 2504/1، 2847/1، 5564/0 و 5680/0. بیشترین تنوع (107/2)، غنا (364/2)، یکنواختی (8215/0) و غالبیت گونه‌ای (8612/0) در ایستگاه نه ثبت شد. تحلیل BEST نشان داد که سرعت جریان و عمق مهم‌ترین عوامل مؤثر بر پراکنش کفزیان هستند. همچنین، آزمون LINKTREE ایستگاه‌ها را بر اساس ترکیب متغیرهای محیطی شامل سرعت جریان، عرض، عمق و دمای آب تفکیک نمود. به طور کلی، یافته‌ها نشان می‌دهد که شرایط بستر، شوری، دما و شدت جریان نقش تعیین‌کننده‌ای در حضور گونه‌های حساس یا مقاوم دارند.
بحث: نتایج این مطالعه نشان داد که عوامل فیزیکی شامل سرعت جریان، دما، ارتفاع، عرض و جنس بستر تأثیر مستقیم بر ترکیب، فراوانی و تنوع گونه‌ای درشت‌بی‌مهرگان کفزی دارند. خانواده‌های حساس مانند Baetidae به تغییرات نسبی دما، جریان و کیفیت بستر پاسخ سریع نشان می‌دهند و بنابراین به‌عنوان شاخص‌های زیستی برای پایش وضعیت اکولوژیک رودخانه‌ها مناسب هستند. در این مطالعه، تغییرات طبیعی متغیرهای محیطی در محدوده مشاهده شده باعث تفاوت قابل توجه در حضور و فراوانی این گونه‌ها شد. در ایستگاه‌هایی با شرایط مطلوب‌تر، مانند ایستگاه نه، تنوع و غنای گونه‌ای بالاتر مشاهده شد؛ در حالی‌که ایستگاه‌هایی با شدت جریان سریع یا بسترهای نامناسب (مانند ایستگاه چهار و برخی ایستگاه‌های میانی) تنوع کمتری داشتند. حضور خانواده‌های مقاوم‌تر مانند Lumbriculidae در ایستگاه‌های با دمای بالاتر و اکسیژن کمتر نشان‌دهنده غالبیت گونه‌های مقاوم در چنین شرایطی است. این الگو با یافته‌های بین‌المللی هم‌خوانی دارد و نشان می‌دهد که ترکیب گونه‌ای نتیجه برهم‌کنش هم‌زمان عوامل مختلف محیطی است. بنابراین، پایش مستمر فاکتورهای محیطی و جوامع کفزی برای مدیریت و حفاظت از بستر، رژیم جریان و کیفیت آب در رودخانه‌ها ضروری است.