مقدمه: امروزه تغییرکاربری اراضی و گسترش فعالیت‌های انسانی در زیستگاه‌های طبیعی حیات‌وحش موجب تشدید تعارضات بین انسان و حیات‌وحش شده است. این تعارضات از یک سو با اقتصاد جوامع بومی و از سوی دیگر با امنیت و حفاظت از حیات وحش در ارتباط است و یکی از چالش‌های مهم در مدیریت مناطق تحت حفاظت به شمار می‌رود. منطقۀ حفاظت شدۀ اُرس سیستان (هزار مسجد) در استان خراسان رضوی یکی از زیستگاه‌های مهم پلنگ ایرانی، گرگ خاکستری، گراز و دیگر حیوانات وحشی در شمال شرق ایران محسوب می‌شود. وجود روستاهای متعدد، باغ‌ها، مزارع و مراتع گستردۀ داخل و پیرامون این منطقۀ تحت مدیریت، زمینه را برای بروز تعارضات جدی بین انسان و حیات‌وحش فراهم نموده است. در همین راستا، هدف پژوهش حاضر بررسی گونه‌های آسیب‌رسان و راهکارهای مقابله یا جلوگیری از خسارت‌های حیات‌وحش و پیشنهاد راه‌حل‌های موثر مبتنی بر تجربیات مردم بومی و روش‌های نوین است.
مواد و روش‌ها: در این تحقیق، اطلاعات مربوط به آسیب‌های حیوانات وحشی به انسان، دام و طیور، باغ‌ها و زمین‌های کشاورزی در داخل این منطقه و نوار حائل پنج کیلومتری اطراف آن طی یک دوره تقریبا ده ساله (بهار1389 تا پاییز 1399) با همکاری ادارات حفاظت محیط زیست واقع در شهرهای کلات نادری، مشهد، چناران و درگز، همچنین توزیع پرسشنامه بین مردم بومی، گردآوری و سپس در مرحله بعد مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت.
نتایج: نتایج نشان داد که طی مدت ده سال، تعداد 31 مورد حمله به انسان، 768 مورد حمله به دام و طیور و 620 مورد خسارت به باغ‌ها و اراضی کشاورزی از سوی حیوانات وحشی در منطقۀ مورد مطالعه گزارش شده است. براساس نتایج حاصله، حملۀ گراز، مارگزیدگی و حملات گرگ و پلنگ به ترتیب مهم‌ترین عوامل آسیب‌رسان به انسان بوده‌اند. همچنین گرگ با 9/75 درصد و پس از آن، پلنگ با 5/16 درصد از کل حملات، به عنوان اصلی‌ترین گونه‌های آسیب‌رسان به دام مشخص شدند. دام‌های سبک، به ویژه گوسفندان بیشترین تلفات ناشی از این حملات را داشته‌اند. گونه‌های شغال و روباه به ترتیب بیشترین آسیب و تلفات را به طیور روستاییان وارد کرده‌اند. در بخش محصولات کشاورزی، گراز عامل بیش از 90 درصد آسیب به باغ‌ها و اراضی کشاورزی بوده است. پس از گراز، گونۀ تشی بیشترین آسیب را به محصولات کشاورزی وارد نموده است. درختان میوه و پس از آن، مزارع گندم و صیفی‌جات به ترتیب بیشترین آسیب را از حملات گراز دیدند. از بین روش‌های مقابله با خسارات، استفاده از مترسک و فنس‌کشی اطراف مزارع برای محصولات زراعی، استفاده از چوپان و سگ گله برای حملات حیوانات وحشی به دام و طیور و استفاده از مترسک در زمین‌های کشاورزی برای دورسازی پرندگان آسیب‌رسان به عنوان اولویت اول درنظرگرفته شدند.
بحث: استقبال از برخی روش‌ها متاثر از عواملی نظیرهزینه، شرایط محیطی و میزان آگاهی افراد بوده است که این عوامل می‌توانند در مدیریت بهینه تعارضات در منطقۀ مطالعاتی جهت تمرکز منابع مالی، برنامه‌های آموزشی و امکانات حفاظتی مدنظر قرار گیرند. براساس نتایج بدست آمده، همکاری بیشتر بین یگان‌های حفاظت محیط‌زیست و منابع طبیعی در زمینه مدیریت و کنترل ورود دام به مناطق حفاظت‌شده و جلوگیری از تخریب پوشش گیاهی می‌تواند تردد حیوانات وحشی به روستاها و در نتیجه حملات آنان به دام‌ها و محصولات کشاورزی را کاهش دهد.