مقدمه:جزایر خلیج فارس به‌دلیل وسعت محدود، شکنندگی اکولوژیکی و ظرفیت بازگشت‌پذیری پایین، در برابر مداخلات انسانی و توسعه گردشگری بسیار آسیب‌پذیر هستند. در سال‌های اخیر، مفهوم «اکوپارک» به‌عنوان راهکاری تلفیقی برای حفاظت از طبیعت و بهره‌برداری تفریحی پایدار مطرح شده است؛ با این حال، شواهد علمی نشان می‌دهد که اجرای این‌گونه طرح‌ها بدون ارزیابی پیش‌از اجرا و مبتنی بر ظرفیت اکولوژیکی سرزمین، می‌تواند منجر به تخریب غیرقابل بازگشت اکوسیستم‌های جزیره‌ای شود. جزیره بوموسی، به‌عنوان یکی از جزایر کوچک، راهبردی و کمتر مطالعه‌شده خلیج فارس، نمونه‌ای شاخص از فضاهایی است که علی‌رغم ارزش‌های طبیعی، فاقد چارچوب‌های علمی برای تصمیم‌گیری توسعه‌ای است. هدف این پژوهش، ارزیابی کمّی کیفیت اکولوژیکی و سنجش تناسب فضایی جزیره بوموسی برای توسعه اکوپارک با استفاده از شاخص اکولوژیکی مبتنی بر سنجش‌ازدور (RSEI) و مدل‌سازی تصمیم‌گیری چندمعیاره در چارچوب منطق فازی است. این مطالعه تلاش دارد با کاهش سوگیری ذهنی و لحاظ‌کردن عدم قطعیت‌های محیطی، مبنایی شواهدبنیاد برای برنامه‌ریزی گردشگری پایدار در یک اکوسیستم جزیره‌ای خشک فراهم سازد.
مواد و روش:در گام نخست، تغییرات کیفیت اکولوژیکی جزیره بوموسی طی یک بازه زمانی ۲۴ ساله (۲۰۰۰، ۲۰۱۴ و ۲۰۲۴) با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای لندست و در محیط Google Earth Engine پایش شد. شاخص RSEI با ترکیب چهار مؤلفه کلیدی شامل سبزینگی (NDVI)، رطوبت (Wetness)، گرما (LST) و خشکی (NDBSI) و به‌کارگیری تحلیل مؤلفه‌های اصلی (PCA)، بدون اعمال وزن‌دهی ذهنی محاسبه گردید. در مرحله بعد، به‌منظور ارزیابی تناسب مکانی برای توسعه اکوپارک، نقشه RSEI سال ۲۰۲۴ به‌عنوان لایه پایه به‌همراه لایه‌های کاربری/پوشش اراضی (LULC)، ارتفاع (DEM) و شاخص غلظت/انتشار دی‌اکسیدکربن (CO₂)، پس از استانداردسازی با توابع عضویت فازی مناسب، در محیط ArcGIS Pro و با استفاده از عملگر Fuzzy Gamma (γ=0.8) تلفیق شد. خروجی مدل، نقشه‌ای پیوسته از تناسب اکولوژیکی در بازه صفر تا یک بود که سپس به کلاس‌های کیفی مختلف طبقه‌بندی گردید.
تحلیل نتایج:نتایج پایش زمانی RSEI نشان داد که کیفیت اکولوژیکی جزیره بوموسی در مجموع در محدوده متوسط تا نسبتاً خوب قرار دارد، اما از الگوی فضایی به‌شدت ناهمگن تبعیت می‌کند. نواحی جنوبی و جنوب‌شرقی جزیره، به‌ویژه مناطق ساحلی با پوشش گیاهی مقاوم به شوری، بالاترین مقادیر RSEI را نشان دادند که بیانگر سلامت اکولوژیکی بالا و حساسیت شدید این پهنه‌ها نسبت به مداخلات انسانی است. در مقابل، بخش‌های مرکزی جزیره دارای مقادیر متوسط RSEI، فشار حرارتی بالاتر و پوشش گیاهی پراکنده بوده و ظرفیت نسبی بیشتری برای پذیرش فعالیت‌های کنترل‌شده دارند. نتایج مدل‌سازی فازی تناسب اکولوژیکی نشان داد که تنها بخش محدودی از نواحی مرکزی جزیره در رده‌های «مناسب» و «نسبتاً مناسب» برای توسعه اکوپارک قرار می‌گیرند. نواحی با کیفیت اکولوژیکی بالا به‌دلیل ارزش حفاظتی، و همچنین نواحی با کیفیت پایین و غلظت بالاتر CO₂، عمدتاً در رده‌های «نامناسب» یا «بسیار حساس» طبقه‌بندی شدند. تمرکز لکه‌های تناسب پایین در برخی بخش‌ها بیانگر نقش تعیین‌کننده شاخص CO₂ به‌عنوان عامل کاهنده تناسب در مدل فازی و اهمیت لحاظ‌کردن شاخص‌های فشار انسانی در کنار شاخص‌های کلاسیک اکولوژیکی است.
نتیجه‌گیری: در مجموع، نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که جزیره بوموسی دارای ظرفیت اکولوژیکی بسیار محدود و موضعی برای توسعه اکوپارک است و هرگونه مداخله باید به‌صورت محدود، مرحله‌ای، حفاظت‌محور و مبتنی بر زون‌بندی سخت‌گیرانه انجام شود. استفاده توأمان از شاخص RSEI و منطق فازی، امکان تمایز معنادار بین پهنه‌های مناسب و نامناسب را فراهم کرده است. نتایج این پژوهش می‌تواند ضمن ارائه ابزاری عینی برای تصمیم‌گیرندگان، چارچوبی قابل تعمیم برای ارزیابی سایر جزایر خلیج فارس فراهم آورد و در راستای اهداف کنوانسیون تنوع زیستی و سند ملی توسعه گردشگری پایدار ایران مورد استفاده قرار گیرد.