چکیده مبسوط
مقدمه: پوشش گیاهی کف‌پوش جنگل یکی از عوامل کلیدی موثر بر ساختار و پویایی جوامع جانوری در بوم‌سازگان‌های جنگلی است. سوسک‌های زمین‌زی به‌عنوان گروهی شاخص در مطالعات بوم‌شناسی تنوع زیستی، به تغییرات زیستگاه و نوع پوشش گیاهی واکنش آشکار نشان می‌دهند. اثر طبیعی ملی خشکه‌داران در شمال ایران، به عنوان آخرین بازمانده از جنگل‌های جلگه‌ای هیرکانی، به دلیل ماندابی بودن برخی مناطق و حضور غیر مجاز دام در مناطقی از این جنگل، دارای ناهمگونی در پوشش گیاهی کف‌پوش جنگل است. این پژوهش با هدف بررسی اثر درصد پوشش گیاهی کف‌پوش جنگل بر تنوع زیستی سوسک‌های زمین‌زی در مناطق مختلف اثر طبیعی ملی خشکه‌داران انجام شده است.
مواد و روش‌ها: 12 پلات 20 × 20 متر در کل محدوده اثر طبیعی ملی خشکه‌داران انتخاب شد. شش پلات در مناطقی با شواهد چرای دام و حضور انسان (مناطق با حفاظت کم تر) و شش پلات در مناطق عاری از نشانه های حضور انسان و دام (مناطق با حفاظت بیش تر) به طور تصادفی انتخاب شد. در هر پلات هشت تله گودالی برای به دام انداختن سوسک‌های زمین-زی کار گذاشته شد. برای شناسایی نمونه‌ها از کلیدهای معتبر مورفولوژی استفاده شد. شاخص‌های تنوع زیستی توسط اعداد هیل در نرم افزار R و شاخص چیرگی در نرم افزار PAST محاسبه شد.برای محاسبه درصد پوشش گیاهی کف پوش جنگل، از سه میکروپلات 1×1 متر در موقعیت یکسان و از فاصله ثابت در هر پلات عکس گرفته و درصد پوشش گیاهی کف‌پوش جنگل با استفاده نرم افزار Image J محاسبه شد. به منظور بررسی چگونگی ارتباط و تاثیر درصد پوشش گیاهی کف‌پوش جنگل و شاخص‌های تنوع زیستی سوسک‌های زمین‌زی از تحلیل رگرسیون خطی ساده و برای بررسی تفاوت میانگین شاخص-های تنوع زیستی در مناطق با حفاظت بیش‌تر و کم‌تر از آزمون T تست مستقل در نرم افزار spss 26 استفاده شد.
نتایج: در مجموع، 3079 نمونه سوسک در 15 جنس و 15 گونه شناسایی شد. دو تاکسون در سطح جنس شناسایی شد. فراوان‌ترین گونه‌ها مربوط به Carabus sculpturatus با فراوانی 929 فرد و Carabus adamsi با فراوانی 673 فرد بود.
در این مطالعه درصد پوشش گیاهی کف‌پوش جنگل توانسته است 9/53 درصد از تغییرات غنای گونه‌ای، 2/72 درصد از تغییرات فراوانی سوسک‌ها، 1/88 درصد از تغییرات شاخص شانون و 4/79 درصد از تغییرات شاخص یکنواختی را تبیین می‌کند. در نقطه مقابل، مدل رگرسیون برای شاخص چیرگی رابطه معکوس و معنی‌داری را نشان داد. نتایج ما نشان داد، میانگین غنای گونه‌ای در مناطق با حفاظت بیش‌تر (2/1 ± 32/13) به طور معنی‌داری بالاتر از میانگین غنای گونه‌ای در مناطق با حفاظت کم‌تر (67/0 ± 31/8) است. میانگین شاخص تنوع شانون در مناطق با حفاظت بیش‌تر (22/0 ± 09/7) به صورت کاملاً معنی‌داری بالاتر از مناطق با حفاظت کمتر (16/0 ± 88/3) است .در خصوص توزیع فراوانی افراد در بین گونه‌ها، میانگین شاخص یکنواختی بین مناطق با حفاظت بیش‌تر (026/0 ± 53/0) و مناطق با حفاظت کم‌تر (036/0 ± 26/0) تفاوت معنی دار نشان دادند.
بحث و نتیجه‌گیری: درصد پوشش گیاهی کف‌پوش جنگل با ایجاد شرایط خرداقلیمی مناسب، افزایش منابع غذایی و پناهگاه‌های فیزیکی، مستقیما بر تنوع زیستی و فراوانی سوسک‌های زمینی اثرگذار است. نتایج این مطالعه موید آن است که حفظ و مدیریت پوشش گیاهی کف‌پوش جنگل در اثر طبیعی ملی خشکه‌داران می‌تواند راهکار موثری در حفاظت از تنوع زیستی جانوران خاک‌زی به‌ویژه سوسک‌های زمین‌زی باشد. بنابراین، تخریب یا کاهش میزان پوشش گیاهی در نتیجه چرای دام می‌تواند منجر به افت قابل توجه تنوع زیستی سوسک‌های زمین‌زی ‌شود. یافته‌های این پژوهش تأکید دارد که برنامه‌های حفاظت اکولوژیکی باید تعامل میان ساختار گیاهان و جوامع بی‌مهرگان را به عنوان بخشی از راهبرد کلان حفظ بوم‌سازگان‌ها در نظر گیرند.
کلمات کلیدی: جنگل هیرکانی، قاب‌بالان، اکولوژی حفاظت، چرای دام