مقدمه: با توجه به افزایش ضرورت برآورد شرایط بهینه و حدود تحمل گونه‌ها در برنامه‌ریزی‌های مدیریتی امروز نسبت به گذشته، درک پاسخ گونه‌ها نیز به تغییرات تدریجی محیطی اهمیت بیشتری یافته است لذا تمرکز مطالعه حاضر نیز بر درک پاسخ جوامع درشت بی‌مهرگان کف زی به عوامل محدودکننده پراکنش و بررسی ترجیحات زیستگاهی این گروه‌ها در طول رودخانه و هنگام اشغال زیستگاه‌های جدید، معطوف گشته است. چنین تحلیل‌هایی می‌تواند به پیش‌بینی تغییرات جوامع در اثر عوامل تنش‌زا و اولویت‌بندی مناطق حفاظتی کمک شایانی نماید.
مواد و روش‌ها: این مطالعه در طول یک گستره 50 کیلومتری از حوضه رودخانه جاجرود، در 10 مکان نمونه‌برداری و به‌طور هم‌زمان در یک روز از فصل پاییز سال 1403 انجام شد. سیزده پارامتر محیطی و متغیرهای زیستی به‌طور سیستماتیک اندازه‌گیری و تحلیل شدند. برای ارزیابی شباهت ایستگاه‌ها از شیوه خوشه‌بندی سلسله‌مراتبی با فاصله اقلیدسی و برای شناسایی متغیرهای مؤثر در شکل‌دهی ساختار جوامع از ماتریس‌های همبستگی استفاده شد. تحلیل رگرسیون چندجمله‌ای چند متغیره برای بررسی معناداری آماری همبستگی و برای بررسی رفتار انتخاب زیستگاه، از ترسیم منحنی‌های پاسخ رفتاری بر اساس شاخص انتخاب زیستگاه استفاده شد و در کنار این تحلیل‌ها از یک روش مکمل شناسایی گروه‌های کارکرد غذایی نیز برای تفسیر بهتر یافته‌ها بهره گرفته شد.
نتایج: یافته‌های تحلیل نشان داد، از هفت خانواده شناسایی شده غالب، خانواده‌های Caenidae، Chironomidae و Hydropsychidae بیشترین سهم را در تغییرت داشتند. آزمون کای اسکوئر معناداری تفاوت‌های توزیع زیستی در امتداد رودخانه را تأیید کرد. تحلیل نتایج PCA نشان داد دما، عمق، ارتفاع، هدایت الکتریکی و دبی بیشترین نقش را در تمایز ایستگاه‌ها دارند. تحلیلBEST نیز بهترین ترکیب محیطی را شامل نه متغیر با همبستگی 78/0 معرفی کرد. منحنی‌های انتخاب زیستگاه اغلب دارای الگوی دو نمایی و گاهی سه نمایی بود که حاکی از روابط پیچیده بین متغیرهای زیستی و غیر زیستی می‌باشد و در نهایت شمار بالا در فراوانی گروه‌های تغذیه‌ای جمع‌کننده و فیلترکننده در پایین‌دست چشمگیر دیده شد.
بحث: مدل‌سازی توزیع گونه‌ها رویکردی اثربخش برای تحلیل داده‌های پیچیده بوم‌شناختی و ارزیابی تناسب زیستگاه است. تحلیل رگرسیون چندجمله‌ای و شکل منحنی‌های پاسخ نشان می‌دهد که میان الگوی توزیع مکانی این خانواده‌ها و این متغیرهای محیطی همبستگی معناداری وجود ندارد و اساساً روابط پیچیده و غیرخطی حاکم است. تحلیل‌ها نشان دادند که ارتفاع همراه با سایر متغیرها حدود ۵۰٪ تغییرات را تبیین می‌کنند، اما منحنی‌های پاسخ رفتاری غیرخطی، دو نمایی و گاهی سه نمایی، حاکی از تأثیر عوامل شناسایی نشده از جمله رقابت و تغییرات کاربری اراضی است. با تمام گفته‌های فوق، دسترسی به منابع غذایی به‌عنوان اصلی‌ترین عامل تعیین‌کننده نحوه پراکنش گونه‌ها در دوره مطالعه عمل کرده است. برای مثال می‌توان به فراوانی بالای گروه‌های تغذیه‌ای جمع‌کننده و فیلترکننده در پایین‌دست، که ناشی از انتقال مواد آلی از اراضی کشاورزی بالادست به دنبال بارش‌های پاییزه می‌باشد، اشاره نمود. در مجموع، می‌توان نتیجه گرفت رویکردهای خطی کلاسیک به‌تنهایی جهت تبیین الگوهای پیچیده پراکنش کافی نیستند و بهره جستن از منحنی‌های رفتاری چارچوب تحلیلی دقیق‌تری فراهم می‌آورند. این رویکرد یکپارچه امکان ارزیابی جامع عوامل محیطی و پاسخ‌های گونه‌ای را فراهم کرد و بینش‌های مهمی برای تفسیر اکولوژیکی و هدایت برنامه‌های حفاظتی و مدیریتی مؤثر در اکوسیستم‌های آب جاری ارائه داد.