مقدمه: حقوق محیط زیست بخش بزرگی از مبانی، قواعد و سازکارهای خود را از علوم محیطی و به ویژه اکولوژی برمی گیرد. در این میان اصول و یافته های علمی اکولوژی در پنجاه سال اخیر بیش از دیگر علوم محیطی توانسته است در مبانی و سازکارهای حقوق محیط زیست نفوذ کند و زمینه تحول آن را به سوی حقوق محیط زیست مدرن فراهم کند. با وجود سابقه استفاده از یافته‌های اکولوژیکی در تصویب قوانین و مقررات، کمتر به تعامل این دو شاخه علمی پرداخته شده و شیوه تأثیر این دانش بر حقوق محیط زیست در جامعه علمی ایران مورد بررسی قرار نگرفته است. حال آنکه بررسی شیوه تأثیر اکولوژی بر حقوق محیط زیست، خاستگاه اصلی این شاخه حقوقی و مسیر آینده تحول آن را نشان می دهد. هدف از این مطالعه، ریشه یابی خاستگاه های اکولوژیک حقوق محیط زیست و چگونگی تحول رویکردهای این حقوق در قانونگذاری است.
مواد و روش ها: این مطالعه با روش توصیفی – تحلیلی و ژنتیک – سیستماتیک حقوقی و با هدف شناخت چگونگی تأثیر اکولوژی بر توسعه حقوق محیط زیست به بررسی این مسأله می پردازد که رویکردهای اکوسیستمی و کلیت‌نگر در اکولوژی چگونه باعث تحول مبانی و سازکارهای حقوق محیط زیست شده اند، چشم انداز ارتباط علمی میان این دو شاخه علمی چگونه است و چگونه نبود قطعیت علمی می تواند مانع بهره‌گیری از یافته‌های اکولوژی در حقوق محیط زیست شود. در این مطالعه نظری مفاهیم و روش‌ تحلیل اکوسیستمی که در ادبیات حقوق محیط زیست و اسناد محیط زیستی متبلور شده اند و چگونگی تأثیر آنها بر روند تحول حقوق محیط زیست مورد بررسی قرار می‌گیرد.
نتایج: حقوق محیط زیست در سال‌های نخست توسعه خود بر پایه حفاظت تک‌بخشی از محیط زیست متکی بوده است، با این حال با تأسی از یافته های اکولوژی در مورد سلامتی و کارکرد اکوسیستم ها و رویکردهای کلیت نگر آن، از حفاظت جزیره ای و تک‌بخشی محیط زیست به حفاظت یکپارچه از اکوسیستم ها و روابط کارکردی آنها گرایش یافته است. همچنین یافته های اکولوژی به عنوان یک علم تجربی حتی شاید بیشتر از مبانی اخلاقی، فلسفی، اجتماعی و اقتصادی می توانند در ایجاد و تقویت مبانی و سازکارهای حقوق محیط زیست به عنوان علم میان رشته ای هنجاری نقش پر رنگی ایفا کنند. بهره گیری از این دستاوردها علمی و روش‌های تحلیلی در اکولوژی، منشأ حرکت حقوق محیط زیست به سمت اولویت بخشی به حفاظت یکپارچه از اکوسیستم ها و ارزش ذاتی و روابط متقابل میان آنها است، تحولی که می توان آن را بخشی از فرایند مدرن سازی حقوق محیط زیست و حرکت به سوی حقوق اکولوژی تلقی کرد. حقوق اکولوژی محیط زیست را مجموعه‌ای اکوسیستم های پیوند خورده به یکدیگر تلقی می کند که حفاظت از آنها جز با ایجاد سازکارهای متنوع و فرابخشی و صیانت از یکپارچگی و کارکرد اکولوژیک آنها ممکن نیست.
بحث: بر اساس نتایج به دست آمده، بهره گیری از یافته‌ها و روش‌های تحلیلی اکولوژی در حقوق محیط زیست می تواند به دقت و صحت هر چه بیشتر قوانین و مقررات محیط زیستی کمک کند. البته ابهام ها و نبود قعطیت علمی در اکولوژی می تواند تأثیر منفی در قوانین محیط زیستی بگذارد ولی حقوق محیط زیست با اتخاذ اصل احتیاط تا حدودی این چالش را رفع کرده است. بنابراین به منظور تقویت کاربست یافته های اکولوژی در حقوق محیط زیست و بهبود کیفی قوانین محیط زیستی، تقویت آموزش و پژوهش علمی متقابل در این زمینه و تسهیل مشارکت مشورتی اکولوژیست ها در فرایندهای تصمیم گیری و اجرا ضروری است.