چکیده
مقدمه: تالاب‌ها از غنی‌ترین زیست‌بوم‌های جهان هستند که نقش حیاتی در تنظیم آب و هوا، حفظ تنوع زیستی و تأمین معیشت بیش از یک میلیارد انسان دارند. با این وجود، از ابتدای سده 19 میلادی تاکنون بیش از ۵۰ درصد تالاب‌های جهان نابود شده‌اند که پیامدهایی چون کاهش امنیت غذایی، افزایش فقر و مهاجرت روستاییان را به همراه داشته است. در این میان، بهره‌گیری از ظرفیت‌های تالاب ها از جمله اکوتوریسم و کشاورزی پایدار در قالب تنوع‌بخشی به معیشت و به عنوان راهکارهای کلیدی برای ارتقای تاب‌آوری اقتصادی و اجتماعی جوامع محلی به رسمیت شناخته شده است.. این رویکرد با کاهش وابستگی مستقیم خانوارها به منابع آسیب‌پذیر، زمینه افزایش درآمد و تاب‌آوری اقتصادی را فراهم می‌آورد استفاده از ظرفیت‌های تالاب‌ها در فعالیت‌های پایدار مانند اکوتوریسم، صید و کشاورزی سازگار با محیط، نه‌تنها فشار بر منابع را کاهش می‌دهد بلکه امنیت غذایی و کیفیت زندگی جوامع محلی را ارتقاء می‌بخشد

مواد و روش ها: این پژوهش با رویکرد توصیفی–تحلیلی و در قالب مطالعه‌ای کاربردی انجام شد. جامعه آماری شامل سه گروه ذینفعان تالاب میقان ازجمله جوامع محلی، گردشگران و شهروندان کلان‌شهر اراک بودند. داده‌ها از طریق پرسشنامه ساختاریافته با سؤالات بسته گردآوری شد که بین ۳۰۰ نفر به‌طور متوازن (هر گروه 100 عدد) توزیع گردید. در نهایت، از هر گروه 60 پرسشنامه مبنای ارزیابی قرارگرفت. روایی ابزار با استفاده از نظر خبرگان حوزه محیط‌زیست، جامعه‌شناسی و توسعه روستایی تأیید شد. برای سنجش پایایی پرسشنامه از آزمون آلفای کرونباخ استفاده گردید که مقدار آن بالاتر از 7/0 گزارش شد،

نتایج: ارزیابی دیدگاه جوامع محلی نشان داد بین ۳۸ تا ۶۲ درصد پاسخ‌دهندگان نقش منابعی نظیر علوفه، گردشگری، منابع آبی، شکار پرندگان، صید آبزیان، گیاهان آبزی، صنایع دستی و سایر فعالیت‌ها از جمله باغداری و دامداری را در معیشت خود «خیلی کم» ارزیابی کردند. نتابج نشان داد از دیدگاه جامعه کلان‌شهر اراک، بین ۲۸ تا ۵۲ درصد وابستگی جوامع محلی به منابع تالابی را «خیلی کم»، ۱۵ تا ۳۰ درصد «متوسط» و تنها ۳ تا ۱۷ درصد «خیلی زیاد» ارزیابی کردند. ارزیابی دیدگاه گردشگران نشان داد بین ۲۰ تا ۳۷ درصد نقش منابع را «خیلی کم»، ۱۵ تا ۳۰ درصد «متوسط» و تنها حدود 15 درصد «خیلی زیاد» ارزیابی کردند.

بحث: تحلیل ویژگی‌های فردی پاسخگویان (جنسیت، سن و تحصیلات) بیانگر اهمیت مشارکت زنان و نقش فعال میانسالان در مدیریت تالاب است. نتایج حاصل از تحلیل سه گروه ذینفع نشان داد منابع اکولوژیکی تالاب میقان جایگاه محدودی در سبد معیشتی جوامع محلی دارند. بطورکلی، در راستای کاهش فشار بر منابع تالابی، افزایش تاب‌آوری جوامع پیرامون و تقویت مشارکت مردم، یافته‌های این تحقیق بر ضرورت طراحی و اجرای راهکارهای تنوع بخشی به معیشت، توسعه مشاغل جایگزین، آموزش و توانمندسازی جوامع بهره بردار محلی تاکید می کند. برای تحقق مدیریت پایدار تالاب میقان، لازم است سیاست‌گذاران و نهادهای اجرایی با فراهم‌سازی حمایت‌های اقتصادی و آموزشی، مشارکت واقعی جوامع محلی را تقویت کنند. همکاری میان ذینفعان محلی و جامعه کلان شهر اراک به‌منظور دستیابی به اجماع اجتماعی و افزایش کارآمدی سیاست‌های حفاظتی باید مورد توجه قرار گیرد. اجرای این راهبردها می‌تواند زمینه‌ساز ارتقای تاب‌آوری اقتصادی و اجتماعی جوامع محلی و حفاظت پایدار از تالاب‌ها باشد.