پیشینه و هدف: تغییر اقلیم از مهم‌ترین چالش‌های فراروی کشاورزی جهانی است. افزایش دما، تغییر بارش، تشدید خشکسالی و وقوع رویدادهای حدی، تابع تولید را تحت تأثیر قرار داده و از طریق کاهش بهره‌وری نهاده‌ها، افزایش نوسان تولید و کاهش ثبات درآمدی، پایداری اقتصادی و اکولوژیکی کشاورزی را تهدید می‌کند. در ایران، این مسئله به‌دلیل موقعیت خشک و نیمه‌خشک کشور، وابستگی شدید به آب و خاک، و ساختار سنتی بهره‌برداری، اهمیت دوچندان دارد. با وجود مطالعات داخلی درباره آثار اقلیم بر تولید و درآمد، کمتر پژوهشی به سنجش ترکیبی تاب‌آوری اکولوژیک-اقتصادی در سطح استان‌ها با تأکید بر خدمات اکوسیستمی و حکمرانی یکپارچه پرداخته است. هدف اصلی، سنجش تاب‌آوری اکولوژیک-اقتصادی کشاورزی ایران در برابر تغییر اقلیم و تبیین نقش خدمات اکوسیستمی و حکمرانی یکپارچه در تقویت آن است. پژوهش می‌کوشد شاخصی ترکیبی ارائه دهد، اثر شوک‌های اقلیمی را بررسی کند، نقش سرمایه طبیعی و ظرفیت نهادی را در تعدیل آسیب‌پذیری تحلیل نماید و تفاوت‌های فضایی استان‌ها را شناسایی کند. نوآوری در آن است که برخلاف رویکردهای رایج، تاب‌آوری را در چارچوبی اکولوژیک-اقتصادی بررسی کرده و خدمات اکوسیستمی را به‌عنوان عامل توضیحی و تعدیل‌گر وارد تحلیل می‌کند.

مواد و روش‌ها: پژوهش کاربردی و کمی-تحلیلی است. داده‌ها از منابع رسمی شامل سالنامه‌های وزارت جهاد کشاورزی، مرکز آمار، سازمان هواشناسی، سازمان منابع طبیعی، بانک مرکزی، صندوق بیمه و داده‌های سنجش‌ازدور برای ۳۱ استان طی ۱۳۹۰-۱۴۰۲ جمع‌آوری شد. متغیر وابسته، شاخص تاب‌آوری اکولوژیک-اقتصادی بر پایه بهره‌وری آب، ارزش تولید در واحد سطح، بهره‌وری زمین، ثبات عملکرد، ثبات درآمد، معکوس ضریب تغییرات تولید، تنوع محصولات، سهم محصولات کم‌آب‌بر و کارایی فنی ساخته شد. وزن‌دهی با رویکرد ترکیبی BWM-CRITIC انجام گرفت. متغیرهای مستقل شامل شدت شوک اقلیمی، خدمات اکوسیستمی و حکمرانی یکپارچه بود. ابتدا مدل تابلویی اثرات ثابت دوطرفه برآورد شد. سپس خودهمبستگی فضایی با موران جهانی و LISA بررسی و مدل دوربین فضایی برآورد گردید. تحلیل سناریویی بر اساس SSP1-2.6، SSP2-4.5 و SSP5-8.5 و تحلیل هزینه-فایده اجتماعی راهکارهای سازگاری انجام شد.

نتایج و بحث: میانگین تاب‌آوری ۰/۵۴۲ بود که بیانگر وضعیت متوسط است، اما دامنه ۰/۱۸۳ تا ۰/۸۹۱ نشان‌دهنده ناهمگنی قابل‌توجه استان‌هاست. بهره‌وری آب با وزن ۰/۱۶۰ مهم‌ترین مؤلفه بود. شوک اقلیمی اثر منفی و معنادار داشت (۰/۳۴۲-)، درحالی‌که خدمات اکوسیستمی (۰/۴۱۸) و حکمرانی یکپارچه (۰/۲۸۷) اثر مثبت و معنادار داشتند. ضرایب تعاملی مثبت نشان‌دهنده تعدیل اثر منفی اقلیم توسط این دو عامل بود. خودهمبستگی فضایی مثبت تأیید شد (موران: ۰/۳۴۷). خوشه‌بندی LISA نشان داد ۸ استان در خوشه بالا-بالا و ۱۱ استان در خوشه پایین-پایین قرار دارند. مدل دوربین فضایی اثرات مستقیم و سرریز منفی شوک اقلیمی و اثرات مستقیم و سرریز مثبت خدمات اکوسیستمی و حکمرانی را نشان داد. سناریوی پرتنش (SSP5-8.5) کاهش ۲۹/۳ درصدی تاب‌آوری را پیش‌بینی کرد. هزینه-فایده نشان داد راهکارهای ترکیبی بیشترین توجیه اقتصادی را دارند. آزمون‌های استحکام پایداری نتایج را تأیید کردند. نتیجه‌گیری می‌شود که تاب‌آوری حاصل تعامل بهره‌وری، ثبات تولید، سرمایه طبیعی و ظرفیت نهادی است و سیاست‌های سازگاری باید منطقه‌محور، ترکیبی و مبتنی بر حکمرانی پیشگیرانه باشند. پیشنهاد می‌شود بهبود بهره‌وری آب، حفاظت از خدمات اکوسیستمی، تقویت هماهنگی نهادی، اولویت‌دهی به استان‌های کم‌تاب‌آور، توسعه بیمه شاخصی اقلیمی و حرکت از مدیریت بحران به حکمرانی پیشگیرانه در دستور کار قرار گیرد.