پیشینه و هدف: بحران‌های زیست‌محیطی معاصر از جمله تغییرات اقلیمی، تخریب منابع طبیعی، آلودگی آب و هوا و الگوهای ناپایدار مصرف، نشان داده‌اند که رویکردهای صرفاً فنی و مدیریتی در حل مسائل محیط‌زیستی کفایت لازم را ندارند. تجربه‌های جهانی حاکی از آن است که تغییر پایدار رفتارهای محیط‌زیستی مستلزم توجه هم‌زمان به ابعاد فرهنگی، اخلاقی و ارزشی جوامع است. در این میان، دین به‌عنوان یکی از مؤثرترین منابع شکل‌دهنده جهان‌بینی، اخلاق و سبک زندگی، به‌ویژه در جوامع اسلامی، می‌تواند نقش مهمی در بازتولید فرهنگ زیست‌محیطی ایفا کند. آموزه‌های اسلامی با تأکید بر مفاهیمی چون خلافت انسان بر زمین، امانت‌داری منابع طبیعی، عدالت، میانه‌روی و منع اسراف و فساد در زمین، ظرفیت بالایی برای ارائه چارچوبی اخلاقی و تربیتی در حوزه آموزش و مدیریت محیط‌زیست دارند. با وجود این ظرفیت‌ها، بررسی پیشینه پژوهش نشان می‌دهد که مدل‌های آموزشی جامع و بومی که آموزش محیط‌زیست را به‌صورت نظام‌مند با آموزه‌های دینی تلفیق کرده و آن را در بستر شهر سبز عملیاتی سازند، در منابع بررسی‌شده، کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند. بر این اساس، هدف پژوهش حاضر ارائه مدلی مفهومی برای تبیین پیوند میان آموزش محیط‌زیست، اخلاق دینی، رفتارهای زیست‌محیطی و مدیریت شهری پایدار، با تمرکز بر شهر سبز اسلامی ـ ایرانی است.
مواد و روش‌ها: پژوهش حاضر از نوع مروری–تحلیلی با رویکرد کیفی است. فرایند مرور و تحلیل منابع با رویکردی ساختاریافته و بر اساس معیارهای از پیش تعیین‌شده برای جست‌وجو، انتخاب و تحلیل منابع انجام شد. بدنه منابع پژوهش شامل مقالات علمی، پایان‌نامه‌ها و گزارش‌های پژوهشی مرتبط با آموزش محیط‌زیست، اخلاق زیست‌محیطی، فقه محیط‌زیست و رویکردهای دینی به محیط‌زیست بود که در بازه زمانی ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۵ منتشر شده بودند. جست‌وجوی منابع در پایگاه‌های اطلاعاتی داخلی و بین‌المللی معتبر در بازه زمانی آذر تا بهمن ماه 1404 صورت گرفت. معیارهای ورود شامل ارتباط مستقیم با آموزش محیط‌زیست، برخورداری از رویکرد دینی یا فرهنگی، انتشار در منابع علمی معتبر و دسترسی به متن کامل بود. مطالعات تکراری، فاقد داوری علمی یا صرفاً نظری بدون چارچوب آموزشی مشخص حذف شدند. مفاهیم و مضامین مرتبط از منابع غربال شده و منتخب استخراج و سپس از طریق تحلیل موضوعی کیفی کدگذاری، مقایسه و طبقه‌بندی شدند. برای افزایش انسجام و قابلیت اتکای تفسیرها از مثلث‌سازی منابع، تحلیل مستقل توسط سه پژوهشگر و تطبیق مضامین استخراج‌شده با چارچوب‌های نظری موجود استفاده شد. در نهایت، بر اساس نتایج تحلیل‌ها، مدل مفهومی آموزش محیط‌زیست مبتنی بر زیست‌بوم‌گرایی دینی تدوین گردید.
نتایج و بحث: بر اساس مضامین استخراج‌شده، می‌توان گفت که تلفیق آموزه‌های دینی اسلام با مدل‌های نوین آموزش محیط‌زیست، ظرفیت مفهومی قابل‌توجهی برای پیوند دادن آموزش، اخلاق زیست‌محیطی و رفتارهای حامی محیط‌زیست دارد. تحلیل موضوعی منابع منجر به شناسایی پنج محور اصلی شد: مبانی معرفتی و دینی؛ تربیت رفتاری و سبک زندگی سبز؛ طراحی و مدیریت شهری مبتنی بر تعالیم اسلامی؛ نهادها و ساختارهای اجتماعی- فرهنگی؛ و سیاست‌ها و سازوکارهای نظارتی. این محورها در مدل پیشنهادی به‌صورت شبکه‌ای و مکمل یکدیگر صورت‌بندی شده‌اند و می‌توانند چارچوبی مفهومی برای بررسی آموزش محیط‌زیست در بستر شهر سبز اسلامی ـ ایرانی فراهم کنند. طبق مدل پیشنهادی پژوهش، زیست‌بوم‌گرایی دینی رویکردی صرفاً نظری نیست، بلکه چارچوبی هنجاری و پیشنهادی برای پیوند آموزش محیط‌زیست با سبک زندگی، مدیریت شهری و سیاست‌گذاری است. این مدل می‌تواند به‌عنوان چارچوبی مفهومی و پیشنهادی برای طراحی و آزمون برنامه‌های آموزش محیط‌زیست در جوامع اسلامی مورد استفاده قرار گیرد؛ بااین‌حال، قابلیت اجرا، کاربردپذیری و آثار احتمالی آن بر حفاظت از محیط‌زیست و توسعه پایدار شهری نیازمند ارزیابی تجربی است. وجه متمایز مدل پیشنهادی در این پژوهش، پیوند دادن اخلاق دینی با چارچوب‌های جهانی آموزش پایدار و حکمرانی شهری است.