چکیده
مقدمه و هدف: تالاب بین المللی خورخوران در استان هرمزگان، یکی از زیستگاه های استراتژیک مانگرو و ثبت شده در کنوانسیون رامسر، نقشی حیاتی در حفظ تنوع زیستی و ارائه خدمات اکوسیستمی در منطقه ایفا می کند. با این حال، این اکوسیستم حساس در سال های اخیر تحت فشار مضاعف تغییرات اقلیمی (به ویژه خشکسالی های مکرر) و مداخلات انسانیِ کنترل نشده قرار گرفته است. هدف اصلی این پژوهش، ارزیابی جامع محیطزیستی و شناسایی عوامل کلیدی مؤثر بر وضعیت کنونی تالاب، به منظور تدوین راهبردهای مدیریتی و حفاظتیِ مبتنی بر شواهد علمی برای ارتقای تابآوری اکوسیستم در برابر تهدیدات آتی است.
مواد و روش ها: این پژوهش با رویکرد توصیفی - پیمایشی در سال ۱۴۰۴ انجام شد. داده ها از طریق بازدیدهای میدانی و پرسشنامه های ساختاریافته از ۲۰ خبره (شامل متخصصان محیط زیست، اساتید دانشگاه، کارشناسان ادارات کل محیطزیست و منابع طبیعی، و نمایندگان NGOs) گردآوری شد. با بهره گیری از فرایند دلفی، ۵۲ عامل محیط زیستیِ بحرانی شناسایی و در چهار دسته قوت، ضعف، فرصت و تهدید دسته بندی شدند. وزن هر عامل با مدل تحلیل سلسله مراتبی (AHP) تعیین و سپس امتیازات ماتریس های ارزیابی عوامل داخلی (IFE) و خارجی (EFE) محاسبه شد تا موقعیت راهبردی تالاب در ماتریس SWOT مشخص گردد. در مرحله نهایی، از ماتریس برنامه ریزی کمی راهبردی (QSPM) برای اولویت بندی کمی راهبردهای پیشنهادی استفاده شد.
یافته ها: نتایج نشان داد تنوع زیستی بالا (وزن 40/0) و نقش تالاب به عنوان زایشگاه طبیعی آبزیان (وزن 39/0) قدرتمندترین نقاط قوت هستند. در مقابل، کمبود زیرساخت های گردشگری (وزن 41/0) مهمترین ضعف داخلی و خشکسالی های شدید (وزن 41/0) اصلی ترین تهدید محیط زیستی محسوب می شوند. امتیاز نهایی IFE برابر ۸۸/۳ و EFE برابر ۹۲/۳ محاسبه شد که تالاب را در موقعیت تهاجمی (SO) قرار می دهد؛ موقعیتی که نشان از پتانسیل بالای تالاب برای بهره گیری از فرصت های بیرونی با تکیه بر توانمندی های درونی دارد. همچنین، مدل QSPM راهبرد «توسعه اکوتوریسم مبتنی بر حفاظت از تنوع زیستی» را با بالاترین امتیاز جذابیت (۱۷/۲) به عنوان اولویت نخست مدیریتی معرفی کرد.
بحث، نتیجه گیری و اهمیت: قرارگیری تالاب در ربع تهاجمی (SO) بیانگر آن است که مدیریت باید از رویکردهای سنتی و صرفاً محدودکننده به سوی الگوهای فعال و توسعه محور حرکت کند. توسعه گردشگری مسئولانه، ضمن مقابله با تهدیدات اقلیمی از طریق کاهش وابستگی به منابع آبیِ آسیب پذیر، می تواند معیشت پایدار جوامع محلی را تأمین نماید. بااین حال، موفقیت این راهبردها مستلزم رفع خلأهای زیرساختی و ایجاد چارچوب های حقوقیِ مشارکت محور است. این پژوهش چارچوبی عملیاتی در اختیار سیاستگذاران قرار می دهد تا با پیاده سازی راهبردهای اولویت یافته، از تخریب اکوسیستم جلوگیری کرده و ارزش های اقتصادی – زیست محیطی تالاب را در بلندمدت حفظ نمایند. اهمیت این مطالعه در ارائه مدلی برای هماهنگ سازی حفاظت از میراث طبیعی رامسر با نیازهای اقتصادی - اجتماعی منطقه است. با وجود اتکا به نظرات خبرگان، انجام تحلیل حساسیت در پژوهش های آتی برای افزایش استحکام اولویت بندی راهبردها پیشنهاد می شود.
واژه های کلیدی: راهبردهای مدیریتی، تالاب بین المللی خورخوران، تکنیک SWOT، استان هرمزگان