مقدمه: یکی از مهم‌ترین موضوعات در حوزه اقتصادمحیط‌زیست که طی دهه‌های گذشته همواره مطرح بوده است شناسایی چگونگی اثرگذاری رشد اقتصادی بر کیفیت محیط‌زیست است. چراکه بررسی ماهیت رابطه این دو متغیر پیچیده است و برای ارزیابی آن چارچوب‌های روش‌شناسی مختلفی وجود‌ دارد. بر این اساس، هدف اصلی پژوهش حاضر به‌کارگیری یک چارچوب انعطاف‌پذیرتر و نوین برای پاسخ به این پرسش است که آیا رشد اقتصادی در بلندمدت راه‌حلی برای کنترل انتشار کربن در ایران است؟
مواد و روش‌ها: مطالعه توصیفی- تحلیلی حاضر با استفاده از داده‌های سری‌زمانی کشور ایران به بررسی رابطه تعادلی‌ بلندمدت بین ردپای کربن، GDP در سه مقیاس کوچک (کوانتایل کمتر از آستانه τ30)، متوسط (کوانتایل بین آستانه‌های τ30 و τ70) و بزرگ (کوانتایل بیشتر از آستانه τ70)، تجارت و شهرنشینی طی دوره‌ی زمانی 2024-1961 پرداخته است. به‌منظور بررسی آزمون‌های ریشه واحد و هم‌انباشتگی از آزمون‌های RALS-FADF و RALS-FEG استفاده شد که امکان لحاظ‌کردن شکست‌های ساختاری هموار و ناشناخته را بدون نیاز به تعیین تعداد و محل شکست و همچنین اطلاعات مربوط به خطاهای غیرنرمال را فراهم می‌کند. برآورد نهایی مدل نیز با استفاده از رویکرد خودرگرسیون با وقفه‌های توزیعی غیرخطی چند آستانه‌ای (MT-NARDL) انجام شد.
نتایج: نتایج آزمون‌های ریشه واحد و هم‌انباشتگی با لحاظ تقریب فوریه و روش حداقل مربعات افزوده باقیمانده وجود رابطه تعادلی بلندمدت قوی بین متغیرهای مدل را نشان می‌دهد. نتایج برآوردگر MTNARDL حاکی از آن است که در بلندمدت، افزایش GDP در دو مقیاس کوچک (زمانی‌که رشد اقتصادی کمتر از 1/1 درصد است) و متوسط (زمانی‌که رشد اقتصادی بین دو مقدار 1/1 و 9/6 درصد است)، اثر مثبت (منفی) و معنی‌داری بر ردپای کربن داشته است؛ درحالی‌که افزایش GDP در مقیاس بزرگ (زمانی‌که رشد اقتصادی بزرگ‌تر از 9/6 درصد است)، ردپای کربن را افزایش می‌دهد. یک‌درصد افزایش در GDP در مقیاس‌های کوچک، متوسط و بزرگ به‌ترتیب سرانه ردپای کربن را در بلندمدت حدود 24/2، 27/1 و 73/1- درصد افزایش، افزایش و کاهش می‌دهد. بر اساس سایر نتایج، اثر تجارت، شهرنشینی و نااطمینانی اقتصادی بر ردپای کربن معنی‌دار و به‌ترتیب منفی، مثبت و مثبت است.
بحث: نتایج نشان می‌دهد که اثر GDP بر انتشار کربن در بلندمدت، به مقیاس آن وابسته است و در دو مقیاس کوچک و متوسط، انتشار کربن را افزایش و در مقیاس بزرگ، انتشار کربن را کاهش می‌دهد. این نتیجه می‌تواند به نوعی تأییدکننده این ادعا باشد که رشد اقتصادی هم عامل و هم راه‌حل تخریب محیطی است. در واقع تا زمانی‌که نرخ رشد اقتصادی کمتر از مقدار 9/6 درصد است، افزایش تولید ناخالص داخلی با اولویت بخشیدن به دستاوردها و فعالیت‌های اقتصادی بر مسائل زیست‌محیطی، به افزایش ناپایداری زیست‌محیطی و انتشار کربن می‌انجامد؛ اما وقتی سطح رشد اقتصادی از مقدار 9/6 درصد فراتر می‌رود، افزایش GDP می‌تواند کیفیت زیست‌محیطی و کنترل انتشار کربن را به لطف سرمایه‌گذاری در فناوری‌های تولید پاک‌تر و سبز، وضع مقررات و قوانین کنترلی، استفاده از منابع انرژی تجدیدپذیر و محصولات دوستدار محیط‌زیست و آگاهی بیشتر از محیط‌زیست افزایش دهد. بر این اساس، بررسی رشد اقتصادی ایران در سال‌های گذشته نشان می‌دهد که کشور بیشتر در ژیم‌های رشد اقتصادی با مقیاس متوسط و کوچک قرار داشته و بنابراین افزایش (کاهش) GDP منجر به افزایش (کاهش) انتشار کربن شده است. اما می‌توان انتظار داشت که با فراهم‌نمودن شرایط لازم برای دست‌یابی به رشد اقتصادی قابل‌توجه که نیازمند یک برنامه‌ریزی دقیق و تغییرات ساختاری بنیادین است، توسعه راه‌حلی برای کاهش انتشار کربن در کشور باشد.