مقدمه : تالاب اینچه در شمال شرق ایران، در مجاورت کارخانه‌های استحصال ید قرار دارد و از سال ۱۳۸۷ پساب این واحدهای صنعتی را دریافت می‌کند. مجموعه داده‌های چندعنصری سال ۱۳۹۷ شامل منیزیم (Mg)، کبالت (Co)، سریم (Ce)، منگنز (Mn)، استرانسیم (Sr)، گوگرد (S) و باریوم (Ba)، تاکنون تحلیل نشده بود. هدف پژوهش حاضر، بازتحلیل داده‌های رسوب و آب با تمرکز بر این عناصر، به‌منظور تعیین الگوی مکانی، تفکیک سهم زمینه ژئوشیمیایی از سهم انسان‌زاد و مقایسه روندنمای داده‌های ۱۳۹۷ با یافته‌های مستقل سال‌های ۱۴۰۲-۱۴۰۳ است.
مواد و روش‌ها: پژوهش حاضر بر پایه بازتحلیل داده‌های خام حاصل از نمونه‌برداری آبان‌ماه ۱۳۹۷ و نتایج آنالیزهای آزمایشگاهی انجام‌شده در همان سال (شامل ۲۱ نمونه رسوبی از ۷ ایستگاه داخل تالاب و ۸ نمونه آب از ایستگاه‌های داخل و کانال خروجی کارخانه ید) انجام شده است. آنالیز عناصر با استفاده از طیف‌سنجی جرمی پلاسمای جفت‌شده القایی و آنالیز عنصری انجام شد و داده‌ها با آزمون‌ همبستگی اسپیرمن، آزمون کروسکال-والیس و تحلیل مؤلفه‌های اصلی (PCA) تحلیل شدند.
نتایج: در نمونه‌های آب نیز میانگین غلظت Mg (mg/L 9/2212)، Mn (μg/L 3/365) و Ba در ایستگاه‌های داخل تالاب (μg/L6/316 ±1/2384) ثبت شد، در حالی Sr در تمام نمونه‌های آب فراتر از حد گزارش دستگاه (بیش از μg/L ۱۰۰۰۰۰) بود. در داده‌های آب، Ba در ایستگاه کانال خروجی (K8) به‌صورت بیش از μg/L ۱۰۰۰۰۰ گزارش شد که در مقایسه با میانگین ایستگاه‌های داخل تالاب، می‌تواند یک ناهنجاری بسیار شدید محسوب ‌شود. مقایسه با مطالعه مستقل سال‌های ۱۴۰۲-۱۴۰۳ نشان داد که Mn در آب تالاب از mg/L 365/0 در ۱۳۹۷ به mg/L 89/3 تا mg/L 25/2 (افزایش ۶ تا ۱۰ برابری) رسیده است که می‌تواند نشان‌دهنده تشدید تأثیر پساب کارخانه در سال‌های اخیر باشد. میانگین غلظت عناصر در رسوبات تالاب به‌ترتیب برابر بود با: Ba (mg/kg ۱۳۳۹)، Sr (mg/kg ۴۰۸۰)، S (۶۴۶/۰ درصد)، Co (mg/kg ۳/۱۴)، Mn (mg/kg ۸/۲۴۵)، Mg (۵۸۵/۱ درصد) و Ce (mg/kg ۴۰/۱۱). رسوبات عمدتاً در کلاس سیلت‌لوم قرار داشتند و میانگین مواد آلی کل (TOM) ۴۸/۱۰ درصد بود. Co، Mn، Mg و Ce همبستگی مثبت قوی با Al (ضریب همبستگی اسپیرمن 75/0 تا 90/0) و رس داشتند و بر روی مؤلفه اول تحلیل مؤلفه‌های اصلی با 39/52 درصد واریانس بارگذاری شدند که می‌تواند نشان‌دهنده منشأ زمین‌زاد غالب و کنترل توسط ریزدانه‌ها و مواد آلی باشد. در مقابل، Ba با Al همبستگی معنی‌داری نداشت و بیشینه شدید آن در رسوب ایستگاه K5 (نزدیک کانال خروجی) با میانگین 8/4796 mg/kg (حدود ۳/۷ برابر پوسته زمین) ثبت شد که الگویی منطبق بر یک منبع نقطه‌ای در جنوب تالاب است. S نیز الگوی معکوسی با بیشینه در ایستگاه‌های شمالی و مرکزی (803/1 درصد در K2) و کمینه در K5 (120/0 درصد) نشان داد. Sr رفتار مستقلی با همبستگی منفی با Al (681/0-) داشت و در مؤلفه سوم تحلیل مؤلفه‌های اصلی با 83/11 درصد واریانس بارگذاری شد که حاکی از کنترل توسط فرایندهای کربناته یا سولفاته است.
بحث: به‌طور کلی، Co، Mn، Mg و Ce عمدتاً ممکن است یک مؤلفه زمینه‌ای هم‌رفتار با Al را تشکیل ‌دهند، در حالی که Ba و S الگوی متفاوتی دارند و Sr نیز رفتار جداگانه‌ای نشان می‌دهد. Ba ، با بیشینه شدید در رسوب نزدیک کانال خروجی و ناهنجاری شدید در آب کانال خروجی، مستقل‌ترین شاهد ژئوشیمیایی برای تأثیر احتمالی صنعت ید در داده‌های ۱۳۹۷ است. ارزش اصلی این مطالعه، ایجاد یک چارچوب چندعنصری و یک خط پایه تاریخی قابل استفاده در پایش‌های بعدی است. نتایج از اثر احتمالی صنعت ید حمایت می‌کنند، اما اثبات قطعی منشأ مستلزم نمونه‌برداری مستقیم از پساب و پایش منبع‌محور و زمانی است. پایش آینده باید شامل نمونه‌برداری مستقیم از کانال خروجی، استقرار ترانسکت در مسیر ورود پساب، تکرار فصلی، گونه‌بندی S و ردیاب‌های ایزوتوپی باشد.