مقدمه: ایران به عنوان یکی از بزرگترین دارندگان ذخایر گازی جهان، توسعه میادین فراساحلی خلیج فارس را راهبرد اصلی انرژی ملی خود قرار داده است. فاز ساخت سکوهای گازی به دلیل فعالیت‌هایی مانند جوشکاری، سندبلاست، رنگ‌آمیزی و بارگیری، با تولید حجم قابل توجهی پسماند صنعتی، آلاینده‌های هوا، رواناب شیمیایی و آلودگی صوتی زیرآبی همراه است. با وجود تدوین چارچوب جامعی از مقررات ملی (مانند اصل ۵۰ قانون اساسی، ضوابط EIA و استاندارد INSO HSE35) و بین‌المللی (نظیر ISO 14001 و MARPOL)، یک شکاف اجرایی پایدار در عملکرد واقعی یاردهای ساخت ایران مشاهده می‌شود. این شکاف عمدتاً ناشی از ضعف ضمانت‌های اجرایی قراردادها، اولویت زمان و هزینه بر ملاحظات محیط‌زیستی، پایش ناکافی و آموزش‌های غیرموثر است. مرور نظام‌مند ادبیات نشان می‌دهد که خلأ اصلی، فقدان یک مدل جامع، بومی و یکپارچه برای مرحله ساخت است. بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف طراحی و اعتباریابی مدل بومی مدیریت محیط‌زیست در فرآیند ساخت سکوهای گازی فراساحلی ایران، مبتنی بر چرخه بهبود مستمر (PDCA) در بازه زمانی سال‌های ۱۴۰۴ تا ۱۴۰۵ انجام شده است.
مواد و روش‌ها: پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی-توسعه‌ای و از نظر روش، با رویکرد آمیخته اکتشافی (کیفی-کمی) انجام شد. در بخش کیفی، با استفاده از روش نمونه‌گیری هدفمند (ترکیب گلوله‌برفی و معیارمحور)، ۹ مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با خبرگان مدیریت محیط‌زیست، HSE و ساخت سکوهای فراساحلی انجام شد. داده‌ها با روش تحلیل مضمون شش‌مرحله‌ای و نرم‌افزار MAXQDA تحلیل شدند. به موازات آن، ۲۲ سند قانونی و استاندارد ملی و بین‌المللی بررسی و یافته‌های اسنادی با مضامین کیفی تلفیق گردید. در بخش کمی، جامعه آماری شامل ۱۳۶۵ نفر از مدیران، کارشناسان و کارکنان چهار یارد اصلی ساحلی ایران بود. حجم نمونه با استفاده از فرمول کوکران، ۳۰۰ نفر تعیین و به روش نمونه‌گیری خوشه‌ای انتخاب شدند. ابزار گردآوری داده‌ها، پرسشنامه محقق‌ساخته‌ای مشتمل بر ۳۸ گویه در قالب ۵ سازه اصلی بود که روایی و پایایی آن تأیید شد. تحلیل داده‌ها با آمار توصیفی و تحلیل عاملی تأییدی در نرم‌افزار LISREL 8.8 انجام شد.
نتایج: تحلیل داده‌های کیفی منجر به شناسایی هفت مضمون اصلی شد: ریسک‌های عملیاتی غالب (۲۹ درصد)، ضعف اجرای الزامات قانونی و قراردادی (۲۲ درصد)، چالش‌های ساختاری، فرهنگی و اقتصادی (۱۸ درصد)، آموزش و توانمندسازی ناکارآمد (۱۰ درصد)، پایش و ارزیابی ضعیف (۹ درصد)، اقدام اصلاحی و بهبود ناکارآمد (۷ درصد) و پیشنهادهای عملی (۵ درصد). تحلیل نظام‌مند اسناد نیز به استخراج ماتریس ریسک-الزام-چالش-پیشنهاد برای ۶ عملیات کلیدی انجامید. در بخش کمی، بارهای عاملی گویه‌ها بین 50/0 تا 99/0 قرار داشت و تمامی آماره‌های t بزرگ‌تر از 1/96 بودند. مقادیر AVE بین 0/563 تا 0/717 و پایایی ترکیبی (CR) بین 0/775 تا 0/975 گزارش شد. شاخص‌های برازش مدل شامل (χ²/df=1.004, RMSEA=0.065, GFI=0.98, CFI=0.98) همگی نشان‌دهنده برازش عالی مدل با داده‌های تجربی بودند. مدل نهایی در چهار لایه حکمرانی و برنامه‌ریزی (Plan)، اجرای پروژه‌محور و توانمندسازی (Do)، پایش و ارزیابی (Check) و اقدام اصلاحی و بهبود مستمر (Act) طراحی شد.
بحث: یافته اصلی پژوهش نشان می‌دهد که چالش اصلی مدیریت محیط‌زیست در ساخت سکوهای گازی ایران، فقدان قوانین و مقررات نیست، بلکه شکاف عمیق میان الزامات رسمی و اجرای واقعی آنهاست. مدل پیشنهادی با تلفیق نظام‌مند مدل طراحی آموزشی ADDIE و نظریه توانایی-انگیزش-فرصت (AMO) در فاز اجرای چرخه PDCA، آموزش را از یک فعالیت تشریفاتی به یک ابزار استراتژیک برای کاهش ریسک و تغییر رفتار تبدیل می‌کند. نوآوری مدل حاضر در وارد کردن ملاحظات محیط‌زیستی در سطح حکمرانی پروژه و قرارداد، تقویت ضمانت‌های اجرایی قراردادهای EPC، گذار از خوداظهاری به پایش مستقل و برخط، و ایجاد بانک درس‌آموخته‌ها است. از نظر عملی، این مدل چارچوبی قابل ترجمه به برنامه‌های HSE برای کارفرمایان، پیمانکاران و نهادهای نظارتی فراهم می‌آورد.