مقدمه: آلودگی نه تنها سلامت عمومی را تهدید می‌کند، بلکه بر اقتصاد و توسعه پایدار نیز تأثیر منفی دارد. مصرف انرژی تجدیدپذیر به عنوان راه‌حلی کلیدی برای کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی و بهبود کیفیت هوا مطرح است. نقش حکمرانی انرژی (شامل سیاست‌ها، مقررات و ساختارهای مدیریتی) در شکل‌دهی به این روابط بسیار حیاتی است. کشورهای مختلف تجربیات متفاوتی دارند. ایران به عنوان کشوری در حال توسعه با منابع غنی نفتی، اغلب با چالش‌های وابستگی به انرژی فسیلی مواجه است، در حالی که سوئیس به عنوان اقتصاد پیشرفته، بر نوآوری و پایداری تمرکز دارد. این تفاوت‌ها بر رابطه بین آلودگی هوا و مصرف انرژی تجدیدپذیر تأثیر می‌گذارد. هدف اصلی این مقاله، بررسی رابطه آلودگی هوا و مصرف انرژی تجدیدپذیر در ایران و سوئیس با تأکید بر نقش حکمرانی انرژی است. در ایران، رشد شهرنشینی عامل کلیدی افزایش مصرف انرژی و آلودگی محسوب می‌شود؛ در سوئیس، پیچیدگی اقتصادی و امنیت انرژی ناشی از باز بودن اقتصاد برجسته است. در این پژوهش، رابطه بین آلودگی هوا و مصرف انرژی تجدیدپذیر در ایران و سوئیس با تأکید بر نقش حکمرانی انرژی بررسی شد. دوره زمانی مورد مطالعه ۱۹۹۰ تا ۲۰۲۴ در نظر گرفته شد.

مواد و روش‌ها: داده‌های سالانه از منابع معتبر بین‌المللی گردآوری گردید. متغیرهای اصلی شامل شاخص آلودگی هوا، سهم انرژی تجدیدپذیر، شاخص پیچیدگی اقتصادی، درجه باز بودن اقتصاد، رشد شهرنشینی و سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی بودند. پس از انجام آزمون‌های ایستایی دیکی-فولر و هم‌انباشتگی یوهانسن، مدل تصحیح خطای برداری (VECM) برای هر کشور به‌طور جداگانه برآورد شد. در مدل VECM بود که روابط بلندمدت و کوتاه‌مدت را با کنترل حکمرانی انرژی تحلیل می‌کند. مدل‌ها برای ایران و سوئیس جداگانه برآورد شدند تا تفاوت‌های ساختاری مشخص شود: در سوئیس بر پیچیدگی و باز بودن اقتصاد، و در ایران بر شهرنشینی تأکید شد. این رویکرد به شناسایی دقیق‌تر روابط علت و معلولی کمک کرد.
نتایج: یافته‌ها نشان داد که در سوئیس افزایش مصرف انرژی تجدیدپذیر با کاهش معنادار آلودگی هوا همراه بوده است. شاخص پیچیدگی اقتصادی اثر مثبت و معناداری بر این رابطه داشته و هر واحد افزایش در آن، آلودگی را تا حدود ۱۵ درصد کاهش داده است. در مقابل، در ایران رابطه منفی بین انرژی تجدیدپذیر و آلودگی ضعیف‌تر بوده و رشد شهرنشینی به‌عنوان عامل اصلی، آلودگی را تا ۲۰ درصد تشدید کرده است. حکمرانی انرژی در سوئیس کارآمدتر عمل کرده و اثرات مثبت بلندمدت را تقویت می‌کند، در حالی که در ایران، چالش‌های ساختاری مانند وابستگی به نفت، این اثرات را محدود می‌سازد. در دوره کوتاه‌مدت، شوک‌های انرژی در سوئیس سریع‌تر تصحیح می‌شوند، اما در ایران، این فرآیند کندتر است.
بحث: نتایج این مطالعه نشان‌دهنده اهمیت حکمرانی انرژی در شکل‌دهی به رابطه بین آلودگی هوا و مصرف انرژی تجدیدپذیر است. در سوئیس، با توجه به پیچیدگی اقتصادی و باز بودن اقتصاد، شرایطی فراهم شده بود که در آن انرژی تجدیدپذیر توانسته بود به‌طور مؤثری به کاهش آلودگی کمک کند؛ این امر به سیاست‌های پایدار و رویکردهای نوآورانه نسبت داده شده بود. در ایران، رشد شهرنشینی به‌عنوان یکی از چالش‌های اصلی شناسایی شده بود، زیرا افزایش تقاضای انرژی در مناطق شهری موجب تشدید آلودگی شده بود و در صورت نبود حکمرانی قوی، این روند می‌توانست به افزایش بیشتر آلودگی منجر شده باشد. این تفاوت‌ها تأکید می‌کند که سیاست‌گذاران ایرانی باید بر تقویت زیرساخت‌های تجدیدپذیر و کنترل شهرنشینی تمرکز کنند.