اثر تغییر ساختار مصرف خانوار بر انتشار کربن در استان‌های ایران

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان

1 Business and Economics School, Persian Gulf University, Bushehr,

2 * گروه اقتصاد، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران

3 دانشگاه شهید بهشتی، دانشکده اقتصاد و علوم سیاسی، تهران، ایران

10.22034/envj.2026.542119.1543
چکیده
چکیده
مقدمه :افزایش انتشار دی‌اکسید کربن (CO₂) و پیامدهای آن، مانند تغییرات اقلیمی و آلودگی هوا، به یک چالش جهانی تبدیل شده است. ایران با سهمی قابل‌توجه از انتشار جهانی، نیازمند بررسی دقیق عوامل دخیل در این معضل است. یکی از این عوامل مهم، ساختار مصرف خانوار است که به دو شیوه مستقیم (مصرف سوخت) و غیرمستقیم (مصرف کالاها و خدمات) بر انتشار کربن اثر می‌گذارد. مطالعات بین‌المللی در این زمینه صورت گرفته، اما تأثیرات فضایی تغییرات مصرف در مناطق شهری و روستایی ایران تاکنون به صورت جامع بررسی نشده است. این پژوهش به دنبال پاسخ به این سوال است که تغییر ساختار مصرف خانوار در مناطق شهری و روستایی چه تأثیری بر انتشار کربن در داخل استان و استان‌های همسایه دارد؟ نوآوری اصلی تحقیق، استفاده از روش اقتصادسنجی فضایی برای تحلیل اثرات مستقیم و غیرمستقیم، و همچنین محاسبه شاخص تغییر ساختار مصرف برای هر استان است.
روش‌شناسی: این مطالعه از داده‌های پانل مربوط به 31 استان ایران در بازه زمانی 1390 تا 1400 استفاده می‌کند. مدل اقتصادسنجی فضایی برای بررسی رابطه بین انتشار کربن (متغیر وابسته) و متغیرهای توضیحی شامل تولید ناخالص داخلی سرانه، مصرف انرژی، بانکداری دیجیتال، و شاخص تغییر ساختار مصرف شهری و روستایی به کار گرفته شد. برای سنجش تغییر ساختار مصرف، شاخص NAV مورد استفاده قرار گرفت و انتشار کربن نیز با محاسبه مصرف سوخت‌های فسیلی در هر استان تخمین زده شد. پیش از اجرای مدل، آزمون‌های آماری مانند آزمون ریشه واحد، آمار مورن، و آزمون‌های والد و هاسمن برای تأیید پایایی داده‌ها، وجود همبستگی فضایی و انتخاب بهترین مدل (مدل دوربین فضایی یا SDM با اثرات ثابت) انجام شد.

بحث: نتایج تخمین مدل نشان می‌دهد که تولید ناخالص داخلی سرانه و مصرف انرژی هر دو اثر مستقیم مثبت و معناداری بر انتشار کربن دارند که نشان‌دهنده وابستگی اقتصاد به فعالیت‌های انرژی‌بر است. بانکداری دیجیتال تنها متغیری است که اثر مستقیم منفی و معناداری بر انتشار کربن دارد، که می‌تواند ناشی از کاهش سفرهای فیزیکی و مصرف کاغذ باشد. تغییر ساختار مصرف روستایی اثر مستقیم و غیرمستقیم مثبت و معناداری بر انتشار کربن دارد. این یعنی تغییر الگوهای مصرف در روستاها نه تنها در همان استان، بلکه در مناطق همجوار نیز به افزایش آلودگی منجر می‌شود. همچنین تغییر ساختار مصرف شهری هیچ اثر معناداری بر انتشار کربن ندارد. نهایتا مصرف انرژی اثر غیرمستقیم منفی و معناداری بر انتشار کربن در استان‌های همسایه دارد.

نتیجه‌گیری و پیشنهادها: نتایج این پژوهش بر چند نکته کلیدی تأکید می‌کند. اثر مثبت تولید ناخالص داخلی و مصرف انرژی بر انتشار کربن، فرضیه منحنی زیست‌محیطی کوزنتس (EKC) را در اقتصاد ایران تأیید می‌کند. از سوی دیگر، اثر سرریز منفی مصرف انرژی، بیانگر رشد نامتوازن صنایع و تمرکز فعالیت‌های آلاینده در برخی استان‌ها و کاهش آن در مناطق همسایه است.
یافته‌ها همچنین تفاوت چشمگیری میان اثرات مناطق شهری و روستایی نشان می‌دهند. در حالی که گذار به سبک زندگی مدرن و پرکربن در مناطق روستایی به افزایش آلودگی منجر شده، در مناطق شهری تغییرات مصرف به دلیل ساختار انرژی یارانه‌ای و وابستگی شدید به سوخت‌های فسیلی تأثیر قابل‌توجهی بر انتشار کربن نداشته است. این امر نشان می‌دهد که عمده آلودگی در ایران از بخش‌های صنعتی و نیروگاهی ناشی می‌شود، نه تغییرات مصرف جزئی خانوارها. بر اساس این نتایج، سیاست‌گذاری باید بر کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی، سرمایه‌گذاری در انرژی‌های تجدیدپذیر، و تعدیل تدریجی یارانه‌ها متمرکز شود. همچنین، ترویج فناوری‌های دیجیتال و توسعه پایدار روستایی می‌تواند به کاهش انتشار کربن کمک کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 25 آبان 1405