تعیین اولویت مناطق استان قم برای حفاظت از تنوع زیستی با استفاده از روش مکمل

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان

1 بخش زیست شناسی، دانشکده علوم، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران

2 گروه جغرافیا و طبیعت گردی، دانشکده منابع طبیعی و علوم زمین، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران

3 گروه زیست شناسی، دانشکده علوم پایه، دانشگاه قم، قم، ایران

10.22034/envj.2026.605144.1693
چکیده
پیشینه و هدف: صرف تعداد گونه در یک منطقه نباید ملاک اصلی حفاظت قرار گیرد؛ آنچه اهمیت بنیادین دارد، «گونه‌های غیرتکراری» یا منحصر به هر منطقه است. این اصل، پایه‌گذار رویکردی به نام «واکاوی مکمل» است که در آن هدف اصلی، انتخاب مجموعه‌ای از مناطق با کمترین همپوشانی گونه‌ای و بیشترین پوشش از گونه‌های منحصر است. گونه‌ها به تنهایی زندگی نمی‌کنند و حفاظت از یک گروه لزوماً به معنای پوشش مناسب گروه دیگر نیست. بیشتر مطالعات حفاظتی در ایران بر یک گروه خاص متمرکز بوده و رویکردی یکپارچه که به طور همزمان چندین گروه گیاهی و جانوری را در مقیاس محلی پوشش دهد، نادر است. پژوهش حاضر با به کارگیری روش مکمل و در نظر گرفتن همزمان چهار گروه گیاهان، خزندگان، پرندگان و پستانداران، تلاش دارد مناطق اولویت دار را مشخص و با مناطق تحت حفاظت فعلی مقایسه کند.
مواد و روش‌ها: داده‌های حضور گونه‌های گیاهی از منابع مختلف شامل فلور ایران، فلورا ایرانیکا و مقالات چاپ شده گردآوری شد. داده‌های پرندگان و پستانداران بر اساس مشاهدات مستقیم نویسندگان در پیمایش‌های میدانی و داده‌های خزندگان توسط یکی از پژوهشگران معتبر این حوزه در اختیار تیم تحقیق قرار گرفت. واکاوی مکمل با تقسیم‌بندی استان به ۱۴۹ گرید با ابعاد یک دهم درجه (تقریباً ۱۰×۱۰ کیلومتر) انجام شد. در این روش، ابتدا خانه‌ای با بیشترین تعداد گونه انتخاب و سپس مرحله به مرحله خانه‌هایی انتخاب می‌گردند که شامل بیشترین تعداد گونه‌های جدید باشند. عرصه هر گونه مشاهده شده با شعاع یک دهم درجه از محل ثبت در نظر گرفته شد و محاسبات با نرم‌افزار DIVA-GIS انجام گرفت.
نتایج: در این پژوهش گیاهان با ۸۴۱ گونه متعلق به ۳۸۵ جنس و ۸۱ خانواده، خزندگان با ۳۰ گونه متعلق به ۲۴ جنس و ۱۱ خانواده، پرندگان با ۲۸۵ گونه متعلق به ۱۵۷ جنس و ۶۰ خانواده و پستانداران با ۲۷ گونه متعلق به ۲۳ جنس و ۱۴ خانواده شناسایی شدند. با استفاده از نتایج واکاوی مکمل از میان ۱۴۹ گرید استان، ده گرید به عنوان مهم‌ترین مناطق حفاظتی شماره‌گذاری شدند که به ترتیب اولویت شامل وشنوه، پلنگ‌دره، تالاب مره، اطراف شهر قم (کوه دوبرادران)، حسین آباد میش مست، امامزاده اسماعیل، حوض سلطان، کهندان، کهک (میم و دستگرد) و تالاب بهشت معصومه می‌باشند. از میان ده گرید اولویت‌دار مشخص شده توسط آنالیز مکمل، شش گرید هم‌اکنون تحت مدیریت حفاظتی هستند، اما چهار گرید امامزاده اسماعیل، اطراف شهر قم (دوبرادران)، حسین‌آباد میش‌مست و اطراف کهک فاقد پوشش حفاظتی رسمی می‌باشند. منطقه وشنوه بالاترین اولویت حفاظتی را دارد اما با عنوان «شکار ممنوع» مدیریت می‌شود، در حالی که پلنگ‌دره با اولویت پایین‌تر از درجه حفاظتی بالاتری برخوردار است.
بحث: اکوسیستم‌های استان قم به دلیل شرایط نامساعد اقلیمی ذاتاً شکننده هستند و حتی یک تنش کوچک می‌تواند ساختار جوامع را به طور غیرقابل‌بازگشتی دگرگون کند. آتش‌سوزی مراتع، تغییرات انسانی در منابع آبی، رهاسازی گونه‌های غیربومی، شکار غیرمجاز و تلفات جاده‌ای از مهم‌ترین تهدیدات هستند. در مقابل، حفاظت فعال توسط اداره کل حفاظت محیط زیست و کاشت گونه‌های بومی توسط گروه‌های مردمی از اقدامات سازنده محسوب می‌شود. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد واکاوی مکمل تا حد زیادی مناطق تحت حفاظت فعلی استان قم را تأیید می‌کند، اما ناهماهنگی در توزیع درجات حفاظتی را آشکار میسازد، همچنین چهار منطقه دیگر جهت توسعه مناطق تحت حفاظت را مشخص کرده است. پیشنهاد می‌شود پایگاه داده منسجمی شامل تمامی داده‌های موجود ایجاد و آنالیزها مجدداً با آن انجام گیرد. همچنین افزودن داده‌های گروه‌های دیگر مانند حشرات، دوزیستان و آبزیان می‌تواند مبنایی علمی برای بازنگری و تکمیل شبکه مناطق تحت حفاظت استان قم فراهم آورد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 25 آبان 1405