نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه علوم و مهندسی محیط زیست، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه اردکان، اردکان، ایران

2 گروه علوم و مهندسی محیط زیست، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه اردکان، اردکان، ایران

3 هیات علمی گروه محیط زیست دانشگاه زابل

10.22034/envj.2023.406351.1299

چکیده

مقدمه: نابودی زیستگاه یکی از اصلی‌ترین عوامل تهدیدکننده تنوع زیستی و گونه‌ها محسوب می‌شود. تجزیه زیستگاه و محدود شدن جمعیت‌های محلی به زیستگاه‌های کوچک موجب افزایش درون‌آمیزی، کاهش تنوع ژنتیکی، افزایش حوادث دموگرافیک و در نتیجه افزایش ریسک انقراض است. آهوی ایرانی (Gazella subgutturosa) با وضعیت حفاظتی آسیب‌پذیر (Vu) در فهرست سرخ IUCN از گونه‌های شاخص زیستگاه‌های دشتی ایران است که در بیشتر مناطق کشور پراکنش دارد. اما بنا بر عللی مانند شکار بی‌رویه و تغییر کاربری زیستگاه‌ها جمعیت آن کاهش شدیدی یافته و نیازمند حفاظت قوی‌تری در شبکه مناطق حفاظت شده ایران می‌باشد در این پژوهش با استفاده از مدل‌ بیشینه بی‌نظمی توزیع گونه‌ای آهوی ایرانی در منطقه حفاظت‌شده کالمند-بهادران یزد مورد بررسی قرار گرفته است.
مواد و روش‌ها: اطلاعات حضور آهو در منطقه از طریق پایش میدانی و مشاهدات مستقیم، آثار و نمایه‌های به جا مانده نظیر سرگین، ردپا و محل استراحت در خصوص گونه در منطقه حفاظت شده کالمند بهادران طی چهار فصل در سال 1401 تعیین و با دستگاه موقعیت یاب جهانی ثبت شد. در این مطالعه از متغیرهای شیب، جهت، ارتفاع، فاصله از منابع آب، فاصله از جاده، فاصله از روستا، فاصله از آبشخور و پوشش گیاهی جهت مدل‌سازی مطلوبیت زیستگاه استفاده شد. مدل‌سازی با استفاده از مدل مدل بیشینه بی‌نظمی در نرم‌افزار مکسنت (MaxEnt) انجام شد و در نهایت، نقشه توزیع گونه بدست آمد. برای بررسی پراکنش آهو در منطقه در مجموع از 41 نقطه حضور گونه استفاده شد.
نتایج: نتایج حاصل از مدل بیشینه آنتروپی برای تعیین پتانسیل‌های زیستگاهی آهو در منطقه حفاظت شده کالمند بهادران حاکی از بیشترین پتانسیل توزیع در مناطق مرکزی و شمال غربی منطقه است. همچنین نتایج نشان داد که مدل توانایی بالایی در پیش‌بینی حضور آهو در منطقه مورد مطالعه داشته و در تمام حد آستانه‌ها دارای اختلاف معنی‌داری با مدل تصادفی است (AUC=0.812; P<0.0001). نتایج حاصل از حساسیت‌سنجی با استفاده از روش جک نایف ، نشان داد متغیرهای ارتفاع، فاصله از منابع آبی و جهت جغرافیایی برای آهو در منطقه از اولویت بالاتری برخوردار هستند.
بحث: با توجه به خشکسالی‌های متوالی، تعداد زاد و ولد گونه آهو در منطقه حفاظت شده کالمند بهادران کاهش پیدا کرده است. یکی دیگر از عوامل کاهش جمعیت آهو در منطقه، تصادفات جاده‌ای است که دلیل آن عبور جاده ترانزیت و جاده-های روستایی در منطقه می‌باشد. وجود سگ‌های ولگرد در حاشیه روستاها، شکارچیان متخلف، طعمه شدن توسط جانوران گوشتخوار از جمله سگ سانان و گربه‌سانان و پرندگان شکاری مانند گرگ، کاراکال و عقاب از دیگر عوامل کاهش جمعیت آهو در منطقه مورد مطالعه می‌باشد، ولی از آنجایی که منطقه کالمند بهادران یک زیستگاه مناسب برای این گونه بوده و جمعیت نسبتا بالایی از آهوی ایرانی را دارا می‌باشد. در مجموع می‌توان با در نظر گرفتن نواحی مورد استفاده توسط آهوها و نواحی که در مدل مناسب تشخیص داده شده‌اند، به این نتیجه رسید که وسعت بالفعل زیستگاه مطلوب برای گونه در منطقه حفاظت شده کالمند-بهادران بیش از آن مقداری است که در حال حاضر مورد استفاده قرار می‌گیرد. مدیریت و برنامه‌ریزی مطلوب این نواحی، می‌تواند جمعیت بیشتری از تعداد آهو را که تا امروز در این منطقه وجود داشته است را حفاظت نماید و سطح زیستگاه مطلوب را در منطقه بهبود بخشید. از نتایج این مطالعه می‌توان در اجرای اقدامات حفاظتی و مدیریتی جهت افزایش زیستگاه‌های مطلوب در سطح استان یزد نیز استفاده نمود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات