محیط زیست و توسعه فرابخشی
مجله علمی

ارزیابی مخاطرات محیطی و آسیب‌پذیری تالاب بین‌المللی دلتای رود شور، رود شیرین و رود میناب با استفاده از مدل DPSIR

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان

هنگامه صفا ایسینی 1
صابر قاسمی 2
افشین دانه کار 3
محسن دهقانی قناتغستانی 1
حسین پرورش 1

1 گروه محیط زیست، دانشکده منابع طبیعی، واحد بندرعباس، دانشگاه آزاد اسلامی، بندرعباس، ایران

2 مرکز مطالعات محیط زیست دریایی، واحد بندرعباس، دانشگاه آزاد اسلامی، بندرعباس، ایران

3 گروه محیط زیست، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

https://doi.org/10.22034/envj.2024.454483.1370
چکیده
مقدمه: جنگل‌های مانگرو در ایران با وسعت حدود 11 هزار هکتار، در کناره‌های خلیج‌فارس و دریای عمان، حدفاصل ´11 25º و ´52 27º، از خلیج گواتر در استان سیستان و بلوچستان تا بردخون در استان بوشهر گسترش ‌یافته‌اند. این جنگل‌ها به واسطه دارا بودن منابع حساس بیوفیزیکی، اهمیت پرورشگاهی و تنوع زیستی از ارزش بالایی برخوردار هستند. در عین حال در ردیف یکی از مهم‌ترین مناطق حساس دریایی قرار دارند و نیازمند مدیریت مناسب هستند. هدف از مطالعه حاضر، ارزیابی مخاطرات جنگل‌های مانگرو در تالاب بین‌المللی دلتای رود شور، رود شیرین و رود میناب با استفاده از مدل DPSIR است.
مواد و روش‌ها: ابتدا بر اساس اسناد موجود و هم‌چنین نقطه نظرات کارشناسان و متخصصان، مخاطرات محیطی در چارچوب مدل نیروی محرکه، فشار، وضعیت، اثر و پاسخ شناسایی شد. در نهایت با استفاده از روش دلفی از مجموع 78 عامل تهدیدکننده تالاب، 30 عامل مخاطرات آمیز (فشار) شناسایی و اولویت‌بندی شد. در مرحله دوم، شدت اثر، احتمال وقوع و میزان حساسیت محیط پذیرنده ریسک‌ها و مخاطرات تهدیدکننده مشخص‌شده، در پنج طبقه خیلی زیاد، زیاد، متوسط، کم و خیلی کم (در دامنه عددی 1 تا 5) امتیازدهی شده و درنهایت با استفاده از روش TOPSIS و نرم‌افزار TOPSIS Solver رتبه‌بندی شدند.
نتایج: بررسی حاضر نشان داد که 30 عامل مخاطره آمیز مشتمل بر 24 مورد با منشأ انسانی و 7 مورد با منشأ محیطی هستند که بقا و موجودیت تالاب بین‌المللی را با خطر و ریسک مواجه می‌کنند. 5 شاخص پیشران تهدید با منشاء انسانی شامل رشد جمعیت، فعالیت‌های انسانی، برداشت بیش‌ازحد ظرفیت خدمات اکوسیستمی، فعالیت‌های آبزی‌پروری و ضعف مدیریتی و 2 شاخص پیشران تهدید با منشاء محیطی شامل خشکسالی و تغییرات اقلیمی شناسایی اولویت‌بندی گردید. طی رتبه‌بندی مخاطرات، فعالیت‌های انسانی و آبزی‌پروری به ترتیب با ضریب 912/0 و 648/0 به‌عنوان دو رده تحمل‌ناپذیر در بین عوامل پیشران تهدیدکننده در تالاب بین‌المللی شناسایی شدند. همچنین قاچاق مواد نفتی، تخریب زیستگاه و انتقال پساب مزارع پرورش میگو به تالاب به ترتیب با ضرایب 1، 87/0 و 75/0 در رده‌های اول تا سوم مخاطرات قرار گرفتند.
بحث: با توجه به میزان Cli، دو عامل قاچاق مواد نفتی، تخریب زیستگاه‌ها در رده ریسک‌های غیرقابل تحمل و دو عامل انتقال پساب مزارع پرورش میگو به تالاب و آلودگی آب در رده شایان توجه و همچنین تردد بی‌شمار شناورها در داخل تالاب و ایجاد کانال‌های مزارع پرورشی در خورهای منتهی به تالاب در رده ریسک‌های قابل تحمل به ترتیب در اولویت‌های اول تا ششم قرار دارند که نیازمند اقدامات کنترلی در جهت کاهش ریسک‌های محیط زیستی هستند. به منظور حفاظت از تالاب بین‌المللی مورد مطالعه، لازم است اطلاعات عمومی از ویژگی‌های اکولوژیک و اثرات تالاب در محیط زیست استان و همچنین تهدیدات پیش روی آن‌ها با آموزش همگانی ترویج داده شود. آموزش همگانی درباره ضرورت و نحوه حفاظت از محیط زیست تالاب و آثار و عواقب بی‌اعتنایی به تخریب آن، تدوین قوانین، مقررات، ضوابط و استانداردهای اجرایی در خصوص قاچاق مواد سوختی، همراه با ضمانت اجرایی مناسب دولت و بالاخره پیش‌بینی تشکیلات، دستورالعمل‌ها و مکانیسم‌های اجرایی به منظور وارد کردن ملاحظات محیط‌زیستی در برنامه‌های توسعه کشور، ارکانی است که بدون وجود آن‌ها تحقق اهداف مورد نظر میسر نخواهد شد.

کلیدواژه‌ها

مانگرو
آسیب‌پذیری
DPSIR
تالاب بین‌المللی دلتای رود شور
رود شیرین و رود میناب
قاچاق مواد نفتی

موضوعات

  1. Akram, H., Hussain, S., Mazumdar, P., Chua, K.O., Butt, T.E. and Harikrishna, J.A., 2023. Mangrove health: A review of functions, threats, and challenges associated with mangrove management practices. Forests, 14(9), 1698-1708.
  2. Baheri, B., Dashti, S. and Mokhtari, S., 2024. Analysis of Factors Affecting the Vulnerability of Arsbaran Protected Area and Development of Management Strategies Using the DPSIR Model Journal of Geography and Environmental Hazards, 12(4), 27-51 (In Farsi).
  3. Blasco, F., Aizpuru, M. and Gers, C., 2001. Depletion of the mangroves of Continental Asia. Wetlands Ecology and Management, 9, 255-266.
  4. Bull, E., Cunha, C.d.L.d.N. and Scudelari, A., 2021. Water quality impact from shrimp farming effluents in a tropical estuary. Water Science and Technology, 83(1), 123-136.
  5. Clement, C.R., Levis, C., Franco-Moraes, J. and Junqueira, A.B., 2020. Domesticated nature: the culturally constructed niche of humanity. Participatory Biodiversity Conservation: Concepts, Experiences, and Perspectives, 35-51.
  6. Cui, L., DeAngelis, D.L., Berger, U., Cao, M., Zhang, Y., Zhang, X. and Jiang, J., 2024. Global potential distribution of mangroves: Taking into account salt marsh interactions along latitudinal gradients. Journal of Environmental Management, 351, 119892.
  7. Danehkar, A., 1998. Iran's marine sensitive areas. Environment Quarterly, 24, 28-38 (In Farsi).
  8. Dashti, S. and Karimipoor, F., 2023. Environmental hazard assessment of Gomishan International wetland using conceptual framework DPSIR and TOPSIS. Journal of Natural Environment Hazards, 75(Special Issue Coastal and Marine Environment), 46-63 (In Farsi).
  9. Dehghanipour, and Mashayekhizadeh, A., 2015. Investigating the current situation and threats to the largest forest reserve and threats to the largest mangrove forest reserve in Iran. Paper presented at the The third national conference of student scientific associations of agriculture and natural resources, Agriculture and Natural Resources Campus of Tehran University.
  10. Duke, N.C., Meynecke, J.O., Dittmann, S., Ellison, A.M., Anger, K. and Berger, U., 2007. A world without mangroves? . Science, 317, 41–42.
  11. Ebua, V.B., Agwafo, T.E. and Fonkwo, S.N., 2011. Attitudes and preceptions as threats to wildlife conservation in the Bakossi area, South West Cameroon. International Journal of Biodiversity and Conservation, 3(12), 631 -636.
  12. Faseyi, C.A., Miyittah, M.K. and Yafetto, L., 2023. Assessment of environmental degradation in two coastal communities of Ghana using Driver Pressure State Impact Response (DPSIR) framework. Journal of Environmental Management, 342, 118224.
  13. Friess, D.A., Chua, S.C., Jaafar, Z., Krauss, K.W. and Yando, E.S., 2021. Mangroves and people: Impacts and interactions. Estuarine, Coastal and Shelf Science, 248(107155).
  14. Ghanbaranjad, A.H., Rezaei, H.R. and Ghasemi, S., 2016. Analysis of the spatial structure of the international wetland of the mouth of the Shur River, the Shirin River, and the Minab River in terms of the richness of aquatic and coastal birds. Animal Environment, 9, 127-134 (In Farsi).
  15. Ghasemi, S., 2011. Comparing the dependence of waterbirds and waders populations on two types of mangroves and determining the correlation coefficients of bird diversity and density to micro and macro climates of mangrove habitats. Retrieved from Hormozgan Provincial Office of Department of Environment:
  16. Habibi, A., Hedayati, A. and MousaviSabet, H., 2023. The Environmental Impact of Shrimp Aquaculture on the Coastal Pollution and the Human Health (Iranian Coast). Journal of Marine Medicine, 5(2), 99 -108 (In Farsi).
  17. Habibi, K., Khalili, A., Hemmti, G. and Veysi, S., 2021. Correlation Analysis of Population Spatial Movements and Environmental Challenges in Iran. Geography and Urban-Regional Planning 11(41), 81-112 (In Farsi).
  18. Hosseinzadeh Monfared, S., Tohidianfar, Y., Ahmadnia Mutlaq, H. and Ahmadi, M., 2007. Mangrove forests; its distribution, importance and threats in Iran. Paper presented at the The first regional conference on inland aquatic ecosystems of Iran.
  19. Izadian, M., Hosseini Tayefeh, F. and Ghasemi, M., 2022. Trend of Bird Population Changes and Diversity of the International Wetland of Rud-e-Shur, Rud-e-Shirin and Rud-e-Minab Deltas. Journal of Aquatic Ecology, 12(1), 59-79 (In Farsi).
  20. Izadian, M., Hosseini Tayfeh, F., Qayyomi, R. and Rayegani, B., 2021. Investigating biodiversity and providing conservation-participatory solutions for the wetlands of the Shoor, Shirin and Minab rivers. Study project on the protection of wetlands in Iran. Study project on the protection of wetlands in Iran. Retrieved from Environmental Research Institute, Department of Environment. Iran (In Farsi).
  21. Izadian, M., Hosseini Tayefeh, F. and Rayegani, B., 2023. Threats to the Biodiversity of the International Wetlands of Roud Shur, Shirin and Minab Mangroves and Providing Participatory Conservation Solutions. Journal of Marine Science and Technology, 22(4), 96-114 (In Farsi).
  22. Jafariazar, S., Sabzghabaei, G.R., Tavakoly, M. and Dashti, S., 2018. Assessment and Management of environmental risk of Salty, Sweet and Minab Rivers International Wetlands on the basis of multi-criteria decision-making methods. Journal of Spatial Analysis Environmental Hazards, 5(4), 65-88 (In Farsi).
  23. Khorazian, P., 2018. Fuel smuggling and environmental security, hidden economy. Analysis of the headquarters to combat goods and currency smuggling, 11(38-42 (In Farsi)).
  24. Mafi-Gholami, D. and Jaafari, A., 2023. Investigating the exposure of mangrove forests of the southern coast of Iran to multiple hazards. Journal of Natural Environment Hazards, 75(Special Issue Coastal and Marine Environment), 121-137 (In Farsi).
  25. Malekmohammadi, B. and Jahanishakib, F., 2017. Vulnerability assessment of wetland landscape ecosystem services using driver-pressure-state-impact-response (DPSIR) model. Ecological Indicators, 82, 293-303.
  26. Menéndez, P., Losada, I.J., Torres-Ortega, S., Narayan, S. and Beck, M.W., 2020. The Global Flood Protection Benefits of Mangroves. Scientific Reports, 10(1), 4404.
  27. Mokhtari, A., Vliallahi, J., Mohammadi, S. and Khodami, S., 2011. Assessment of environmental effects of shrimp farm complex Goater in Chabahar. Journal of Wetland Ecology, 3(9), 15-21 (In Farsi).
  28. Moslehi, M., 2022. The effect of different cropping intensities on vegetative and reproductive characteristics of mangrove forests in Khamir region. Retrieved from Research Project. AREEO:
  29. Mowgli, M. and Rahespar, S., 2018. Investigation of the environmental effects of shrimp farms in Tiab Hormozgan. Studies in Biological Sciences and Biotechnology, 5(15), 1-14 (In Farsi).
  30. Naskar, M., Tasneem, S.N., Mazumder, S., Mitra, C. and Datta, D., 2023. Mangroves as coastal rainforests: imminent threats, hazards, and changing status of ecosystem services,” Biological and Environmental Hazards, Risks, and Disasters”. In Biological and Environmental Hazards, Risks, and Disasters (Second Edition) (pp. 335-357).
  31. Noraei Sefat, E., Bakhtyari Kia, M. and Akbarian, M., 2023. Investigation of Soil Loss Changes with an Emphasis on Runoff Erosion in the Kol River Catchment. Environmental Erosion Research, 13(1), 70-95 (In Farsi).
  32. Pal, S. and Paul, S., 2020. Assessing wetland habitat vulnerability in moribund Ganges delta using bivariate models and machine learning algorithms. Ecological Indicators, 119, 106- 119.
  33. Pirali Zefrehei, A.R., Hedayati, A., Pourmanafi, S., Beyraghdar Kashkooli, O. and Ghorbani, R., 2019. Environmental vulnerability assessment of Choghakhor International Wetland during 1985 to 2018. Wiley, 39, 49-60.
  34. Quevedo, J.M.D., Lukman, K.M., Ulumuddin, Y.I., Uchiyama, Y. and Kohsaka, R., 2023. Applying the DPSIR framework to qualitatively assess the globally important mangrove ecosystems of Indonesia: A review towards evidence-based policymaking approaches. Marine Policy, 147, 105354.
  35. Rahbani, M., Ranjbari, M. and Ghaderi, D., 2016. Field Investigation on Distribution of Suspended Sediment and Bed Grin Size on Tiab Estuary during One Tidal Cycle. Hydrophysics, 2(2), 79-89 (In Farsi).
  36. Rahimi Blouchi, L. and Malekmohammadi, B., 2013. Environmental Risk Assessment of Shadegan International Wetland Based on Ecological Indicators Journal of Environmental Studies (JES), 39(1), 101-112 (In Farsi).
  37. Rahman, R.A., Ceanturi, A., Tuahatu, J.W., Lokollo, F.F., Hulopi, J.S.M., Permatahati, Y.I., . . . Wardiatno, Y., 2024. Mangrove ecosystems in Southeast Asia region: Mangrove extent, blue carbon potential and CO2 emissions in 1996–2020. Science of the Total Environment, 915, 170052.
  38. Rayegani, B., 2016. Monitoring of Hormozgan mangrove forest changes in the past three decades and prioritizing of degraded ecosystems in order to carry out restoration projects. Retrieved from Department of Environment: College of Environment:
  39. Safa Isini, H., 2015. Environmental management of mangrove forests in Tiab Vakalahi area based on habitat structure and evolution. Master's Thesis, Islamic Azad University, Bandar Abbas Branch, 86 p. (In Farsi),
  40. Salarpour, R., Malekian, M. and Ghadirian, O., 2021. Monitoring changes and ranking threat factors of Miangharan wetland, Khuzestan Province. Journal of Natural Environment Hazards, 74(1), 83-95 (In Farsi).
  41. Simoncini, R., 2011. Governance objectives and instruments, ecosystem management and biodiversity conservation: the Chianti case study. Regional Environmental Change, 11, 29–44.
  42. Sobhani, P. and Danehkar, A., 2023. Assessment of environmental hazards and vulnerability of Hara protected area using DPSIR model. Journal of Environmental Hazard Management, 10(3), 215 -232 (In Farsi).
  43. Spalding, M.D., Blasco, F. and Field, C., 1997. World Mangrove Atlas. Retrieved from Okinava, Theinternational Society for Mangrove ecosystem:
  44. Spalding, M.D., Kainuma, M. and Collins, L., 2010. World Atlas of Mangroves (version 3.1). Retrieved from London (UK): Earthscan, London: http://www.routledge.com/books/details/9781844076574
  45. Susetyaningsih, R., Suntoro, S., Gunawan, T. and Budiastuti, M.T.S., 2020. Impact of shrimp pond waste on water quality (case study of Trisik Lagoon in Yogyakarta). Paper presented at the AIP Conference Proceedings.
  46. Van der Stocken, T., Wee, A.K.S., De Ryck, D.J.R., Vanschoenwinke, B., Friess, D.A., Dahdouh-Guebas, F., . . . Webb, E.L., 2019. A general framework for propagule dispersal in mangroves. Biological Reviews, 94(4), 1547–1575.
  47. Wardrop, D., Hamilton, A., Nassry, M., West, J. and Britson, A., 2019. Assessing the relative vulnerabilities of Mid‐Atlantic freshwater wetlands to projected hydrologic changes. Ecosphere, 10(2), 1-30.
  48. Weißhuhn, P., Müller, F. and Wiggering, H., 2018. Ecosystem Vulnerability Review: Proposal of an Interdisciplinary Ecosystem Assessment Approach. Environmental Management, 61, 904–915.
  49. Yaghoubzadeh, M., Salmanmahiny, A., Mikaeili Tabrizi, A. and Danehkar, A., 2022. Prioritizing Environmental Hazards of Mangrove Forests in Hormozgan Province. Journal of Natural Environmental Hazards (JNEH), 10(30), 69-82 (In Farsi).
  50. Zahirinia, M., Rastegar, Y., Nikkhah, H. and Bahrami, S., 2017. Qualitative analysis of the socio-economic consequences of the phenomenon of smuggling of fuel in Minab city. Strategic Research on Social Problems, 6(4), 19-34 (In Farsi).
محیط زیست و توسعه فرابخشی
دوره 9، شماره 85
پاییز 1403
صفحه 64-82

صفحه اصلی

ارسال مقاله

تماس با ما