مقدمه: امروزه ناامنی غذایی بهویژه در کشورهای کمترتوسعهیافته با نوسانات اقلیمی تشدید شده و معیشت بسیاری را تهدید میکند. بررسی اثرات تغییر اقلیم در حوضه دریاچه ارومیه نشان میدهد که روند بارش و میانگین دمای سالانه در مقیاس زمانی بلندمدت، تحت تأثیر تغییر اقلیم قرار گرفته است. از آنجایی که این حوضه یک منطقه مهم کشاورزی است، تشدید نوسانات اقلیمی و مداخلات انسانی، منجر به اختلال در اکوسیستم دریاچه و آسیب به اراضی کشاورزی و از بین رفتن معیشت ساکنان شده است. هدف اصلی این پژوهش، تحلیل اثرات تغییر اقلیم و خشکسالی بر وضعیت معیشت و امنیت غذایی جوامع محلی حوضه دریاچه ارومیه است. در این راستا، پژوهش به دنیال پاسخ به این سوال است که چگونه کاهش منابع آب و افت تولیدات کشاورزی، بر معیشت خانوارها و وضعیت امنیت غذایی جوامع محلی تأثیر گذاشته و چه پیامدهای اجتماعی- اقتصادی را برای آنها به همراه داشته است. مواد و روشها: این مطالعه از نوع پژوهش کاربردی و از نظر روش، توصیفی- پیمایشی است که به شیوه میدانی انجام شده است. جامعه آماری تحقیق را 300 نفر از ساکنان پنج نقطه روستایی در حوضه جنوبی دریاچه ارومیه تشکیل میدهند. ابزار اصلی گردآوری دادهها، پرسشنامه ساختاریافته است. پرسشنامه طراحی شده شامل شاخصهای متنوعی است که وضعیت معیشت، امنیت غذایی و روشهای سازگاری خانوارها را مورد سنجش قرار داده است. بدین ترتیب دادههای میدانی با روش نمونهگیری غیرتصادفی در دسترس گردآوری شد. در نهایت، یافتههای میدانی در نرمافزار SPSS پردازش و نتایج در قالب جداول آماری و تحلیل دادهها ارائه شده است. نتایج: نتایج پژوهش نشان میدهد که خشک شدن زمینهای کشاورزی و باغی و کمبود منابع آبی مهمترین اثرات مستقیم خشکسالی بوده و کاهش تولیدات کشاورزی، دامداری و درآمد خانوارها را به دنبال داشته است. از دست دادن مشاغل وابسته به منابع طبیعی، تلفات دامها و افزایش مهاجرت روستاییان از دیگر پیامدهای برجسته گزارش شدهاند. یافتهها همچنین نشان میدهد که امنیت غذایی خانوارها به شدت تحت تأثیر قرار گرفته است؛ بهطوریکه بخش قابل توجهی از درآمد خانوارها صرف خرید مواد غذایی میشود و استطاعت مالی برای خرید غذای کافی و متنوع به شدت کاهش یافته است که این امر بیانگر شکنندگی امنیت غذایی و تضعیف تابآوری معیشتی است. بحث: خشکسالی با کاهش منابع آب و تولیدات کشاورزی، امنیت غذایی و معیشت روستاییان ساکن در حوضه دریاچه ارومیه را تهدید کرده است. وابستگی بالا به حمایتهای دولتی و اتخاذ راهبردهای پرریسک معیشتی بیانگر شکنندگی تابآوری خانوارهاست. تقویت حمایتهای هدفمند، توسعه الگوهای کشت مقاوم به کمآبی و ارتقای سیاستهای امنیت غذایی از مهمترین راهبردهای پیشنهادی است. مطالعه حاضر بهجای پرداخت صرف به ابعاد اقلیمی خشکسالی در دریاچه ارومیه، بر پیامدهای مستقیم این پدیده بر معیشت خانوارها و امنیت غذایی جوامع محلی تمرکز دارد. نوآوری اصلی تحقیق در تحلیل همزمان اثرات محیطی و اجتماعی خشکسالی و تبیین پیوندهای میان کاهش دسترسی به منابع آب، نابسامانیهای معیشتی و ناامنی غذایی است؛ موضوعی که تاکنون در مطالعات این منطقه کمتر به آن پرداخته شده است. نتایج این پژوهش میتواند مبنای تدوین سیاستهای هدفمند در حوزه توسعه پایدار، برنامهریزی معیشتی و امنیت غذایی در مناطق آسیبپذیر از نظر اقلیمی قرار گیرد.
FAO, 2020. The State of Food Security and Nutrition in the World 2020. Transforming Food Systems for Affordable Healthy Diets. Rome: FAO. Available online at: http://www.fao.org/3/ca9692en/ca9692en.pdf(accessed March 22, 2021).
Feizizadeh, B., Lakes, T., Omarzadeh, D., Sharifi, A., Blaschke, T. and Karimzadeh, S., 2022. Scenario-based analysis of the impacts of lake drying on food production in the Lake Urmia Basin of Northern Iran. Scientific reports, 12(1), 6237. https://doi.org/10.1038/s41598-022-10159-2
Ghalibaf, M.B., Gholami, M. and Ahmadi, S.A., 2023. Climate change, food system, and food security in Iran. Journal of Agricultural Science and Technology, 25(1), 1-17. available at: https://jast.modares.ac.ir/article-23-53814-en.pdf
Haghi, S., Khatounabadi, S.A. and Ebrahimi, M.S., 2016. Impact of the drying trend of Lake Urmia on the economic status of surrounding rural areas from the perspective of rural households in Bakshlu Chai, Urmia County. Rural Development Strategies, 3(3), 287–302.https://doi.org/10.22048/rdsj.2017.21138.1255[In Persian]
Hamzeh, N.H., Shukurov, K., Mohammadpour, K., Kaskaoutis, D.G., Saadatabadi, A.R. and Shahabi, H., 2023. A comprehensive investigation of the causes of drying and increasing saline dust in the Urmia Lake, northwest Iran, via ground and satellite observations, synoptic analysis and machine learning models. Ecological Informatics, 78, 102355. https://doi.org/10.1016/j.ecoinf.2023.102355
Marzban, A., Dowlati, M. and Sadeghi –Nodoushan., 2023. The Effects of Climate Change on Food Security. Nutrition and Food Security, 8(3), 340-342. 10.18502/jnfs.v8i3.13279
Mirgol, B., Nazari, M., Etedali, H.R. and Zamanian, K., 2021. Past and future drought trends, duration, and frequency in the semi‐arid Urmia Lake Basin under a changing climate. Meteorological applications, 28(4), e2009. https://doi.org/10.1002/met.2009
Mohammadi Hamidi, S., 2020. Foresight of environmental, economic, and social impacts of Lake Urmia’s drying on spatial organizational transformations of human settlements. Doctoral dissertation, Department of Geography and Urban and Rural Planning, Faculty of Social Sciences, Mohaghegh Ardabili University.[In Persian]
Mohammadiyeghani, B., Valaei, M. and Charaghi, M., 2013. The Effects of Water Level Decline on Agriculture of Rural areas around Urumia Lake. Case Study: Northern Marhamatabad County, Miyandoab Township. Journal of Geography and Environmental Hazards, 2(1), 55-72. doi: 10.22067/geo. v2i1.18068 [In Persian]
Namdarzade, M. and kavianirad M., 2019. Explaining the security implications of the annual impact of drought on migration Sampling of borders of Sistan and Baluchestan province. pos. 2 (1) :1-9 URL: http://psp.modares.ac.ir/article-42-43994-fa.html [In Persian]
Obi, C., Bartolini, F. and D’Haese, M., 2020. International migration, remittance and food security during food crises: the case study of Nigeria. Food Security, 12, 207-220. https://doi.org/10.1007/s12571-019-00990-3
Radmanesh, F., Esmaeili-Gisavandani, H. and Lotfirad, M., 2022. Climate change impacts on the shrinkage of Lake Urmia. Journal of Water and Climate Change, 13(6), 2255-2277. https://doi.org/10.2166/wcc.2022.300
Rahimi, A. and Breuste, J., 2021. Why is Lake Urmia Drying up? Prognostic Modeling with Land-Use Data and Artificial Neural Network. Front. Environ. Sci. 9:603916. doi: 10.3389/fenvs.2021.603916. https://doi.org/10.3389/fenvs.2021.603916
Raj, S., Roodbar, S., Brinkley, C. and Wolfe, D.W., 2022. Food Security and climate change: Differences in impacts and adaptation strategies for rural communities in the Global South and North. Frontiers in Sustainable Food Systems, 5. https://doi.org/10.3389/fsufs.2021.691191
Rezaei, M., Partovi, L. and Mohammadpour, A., 2013. Evaluation of Demographic and Socio-economic Consequences of Environmental Destruction in Urmie Lake. Iranian Population Studies, 1(1), 129-150.https://jips.nipr.ac.ir/article_89153.html?lang=fa[In Persian]
Savari, M. and Shokati Amghani, M., 2023. Effects of small-scale farmers' adaptation behaviors in drought conditions on household food security level in West Azerbaijan province. Journal of Geography and Planning, 27(86), 71-92. doi: 10.22034/gp.2023.14973 [In Persian]
Schmidt, M., Gonda, R. and Transiskus, S., 2021. Environmental degradation at Lake Urmia (Iran): exploring the causes and their impacts on rural livelihoods. GeoJournal, 86(5), 2149-2163. https://doi.org/10.1007/s10708-020-10180-w(0123456789().,-volV)(012345678
Shadkam, S., Ludwig, F., van Oel, P., Kirmit, Ç. and Kabat, P., 2016. Impacts of climate change and water resources development on the declining inflow into Iran's Urmia Lake. Journal of Great Lakes Research, 42(5), 942-952. https://doi.org/10.1016/j.jglr.2016.07.033
Taghvaei Najib, H.R., 2021. Review of the performance and structure of the Urmia Lake Restoration Program. Infrastructure Studies (Environment Group), Research Center of the Islamic Consultative Assembly. Available at: https://www.sid.ir/paper/802973/fa#downloadbottom [In Persian]
Weldemariam, L.F., Sakdapolrak, P. and Ayanlade, A., 2023. Household food-security strategies and migration in Tigray, Northern Ethiopia. Scientific African, 21, e01801. https://doi.org/10.1016/j.sciaf.2023.e01801
Zarrin, A., Dadashi Roudbari, A.A. and Kadkhoda, E., 2022. Drought forecasting under SSP scenarios by the end of the 21st century: A case study of the Lake Urmia Basin. Iranian Journal of Water and Soil Research, 7(53), 1499–1516.10.22059/IJSWR.2022.343700.669278[In Persian]
صمدی,رقیه و حبیبی نوخندان,مجید . (1404). تحلیل پیامدهای اجتماعی- اقتصادی خشکسالی بر امنیت غذایی و معیشت جوامع محلی در حوضه دریاچه ارومیه. محیط زیست و توسعه فرابخشی, 10(88), 50-66. doi: 10.22034/envj.2025.536124.1526
MLA
صمدی,رقیه , و حبیبی نوخندان,مجید . "تحلیل پیامدهای اجتماعی- اقتصادی خشکسالی بر امنیت غذایی و معیشت جوامع محلی در حوضه دریاچه ارومیه", محیط زیست و توسعه فرابخشی, 10, 88, 1404, 50-66. doi: 10.22034/envj.2025.536124.1526
HARVARD
صمدی رقیه, حبیبی نوخندان مجید. (1404). 'تحلیل پیامدهای اجتماعی- اقتصادی خشکسالی بر امنیت غذایی و معیشت جوامع محلی در حوضه دریاچه ارومیه', محیط زیست و توسعه فرابخشی, 10(88), pp. 50-66. doi: 10.22034/envj.2025.536124.1526
CHICAGO
رقیه صمدی و مجید حبیبی نوخندان, "تحلیل پیامدهای اجتماعی- اقتصادی خشکسالی بر امنیت غذایی و معیشت جوامع محلی در حوضه دریاچه ارومیه," محیط زیست و توسعه فرابخشی, 10 88 (1404): 50-66, doi: 10.22034/envj.2025.536124.1526
VANCOUVER
صمدی رقیه, حبیبی نوخندان مجید. تحلیل پیامدهای اجتماعی- اقتصادی خشکسالی بر امنیت غذایی و معیشت جوامع محلی در حوضه دریاچه ارومیه. محیط زیست و توسعه فرابخشی, 1404; 10(88): 50-66. doi: 10.22034/envj.2025.536124.1526
