محیط زیست و توسعه فرابخشی
مجله علمی

ارزیابی برنامه مدیریت تالاب از منظر تغییر اقلیم با رویکرد برنامه‌ریزی اکوسیستمی مطالعه موردی: تالاب شادگان

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان

لیلا حاجی هاشمی ورنوسفادرانی 1
احمد نوحه گر 2
محمدرضا فرزانه 3

1 گروه محیط زیست، پردیس البرز، دانشگاه تهران، تهران، ایران

2 گروه مهندسی سوانح، آموزش و سیستم‌های محیط زیست، دانشکده محیط زیست، دانشگاه تهران، تهران، ایران

3 گروه مهندسی محیط زیست و پایش آلاینده‌ها، پژوهشکده محیط زیست و توسعه پایدار، سازمان حفاظت محیط زیست، تهران، ایران

https://doi.org/10.22034/envj.2025.542220.1544
چکیده
مقدمه: تالاب‌ها به‌عنوان اکوسیستم‌های کلیدی با ارائه خدماتی نظیر تصفیه آب، کنترل سیل و حفظ تنوع زیستی، نقش حیاتی در تعادل اکولوژیک و حمایت از جوامع انسانی دارند. تالاب بین‌المللی شادگان در خوزستان، ثبت‌شده در کنوانسیون رامسر (1971)، به دلیل تنوع زیستی و خدمات اکوسیستمی، از اهمیت جهانی برخوردار است. این تالاب با چالش‌هایی مانند خشکسالی، کاهش حق‌آبه، آلودگی صنعتی و کشاورزی و گردوغبار ناشی از تغییر اقلیم مواجه است که حیات آن را تهدید می‌کند. تغییر اقلیم با تأثیر بر الگوهای هیدرولوژیک، ضرورت تدوین نقشه راهی جامع برای مدیریت تالاب‌ها را برجسته کرده است. رویکرد مدیریت مبتنی بر اکوسیستم (EBM) با یکپارچه‌سازی عوامل اکولوژیک، اجتماعی، اقتصادی، حکمرانی و فرهنگی، چارچوبی مؤثر برای حفاظت و احیای تالاب شادگان ارائه می‌دهد. تدوین نقشه راه تالاب - تغییر اقلیم با بهره‌گیری از مدیریت مبتنی بر اکوسیستم، گامی اساسی برای کاهش اثرات منفی تغییر اقلیم و تقویت پایداری اکوسیستم شادگان است.
مواد و روش‌ها: پژوهش در سه فاز انجام شد: 1) تحلیل کیفی اسناد علمی داخلی و بین‌المللی مرتبط با مدیریت مبتنی بر اکوسیستم و تغییر اقلیم برای تدوین نقشه راه تحلیل محتوای کیفی مؤلفه‌های مدیریت مبتنی بر اکوسیستم (EBM) با استفاده از روش کیفی فراترکیب به‌وسیله نرم‌افزار NVivo14 بر اساس کدگذاری سیستم‌های اصلی (اقتصادی، اکولوژیک، اجتماعی، حکمرانی و فرهنگی) و زیرسیستم‌های مربوطه انجام شد، برای ارزیابی پایایی بین‌کدگذاران (ICR)، متون بوسیله دو کدگذار مستقل کدگذاری و ضریب کاپا محاسبه شد، 2) تحلیل کیفی برنامه مدیریت تالاب شادگان، 3) ارزیابی کمی با ماتریس داده - ستانده برای بررسی جایگاه تغییر اقلیم و مدیریت مبتنی بر اکوسیستم در مدیریت تالاب و ارائه راهکارهای سیاستی با استفاده از نرم‌افزار SPSS انجام شد.
نتایج: نقشه راه تالاب - تغییر اقلیم با رویکرد مدیریت مبتنی بر اکوسیستم (EBM) شامل 54 مؤلفه در پنج سیستم کلیدی (اقتصادی، اکولوژیک، اجتماعی، حکمرانی، فرهنگی) و 19 بخش متأثر از تغییر اقلیم طراحی شد تا معیاری برای ارزیابی برنامه مدیریت تالاب شادگان باشد. تحلیل ماتریس داده - ستانده نشان داد پوشش کلی برنامه 48/31 درصد است، با شکاف‌های قابل‌توجه (87 درصد مولفه‌ها و 94 درصد بخش‌ها). سیستم اقتصادی با پوشش 23 درصد ضعیف‌ترین عملکرد را داشت، با یک مؤلفه کامل (زیرساخت سبز) و شکاف در ارزش‌گذاری خدمات و اقتصاد چرخشی. راهکارها شامل آبزی‌پروری پایدار با گونه‌های بومی، اکوتوریسم پرنده‌نگری و قایق‌های خورشیدی است. سیستم اکولوژیک (77/30 درصد) با 10 شکاف، از احیای نیزارها و فیلترهای زیستی برای حفاظت تنوع‌زیستی بهره می‌برد. سیستم اجتماعی (44/44 درصد) با اپلیکیشن هماهنگی ذینفعان تقویت می‌شود. سیستم حکمرانی (45 درصد) نیاز به پلتفرم دیجیتال و مدیریت تطبیقی دارد. سیستم فرهنگی (83/20 درصد) با موزه دیجیتال و جشنواره‌های محلی بهبود می‌یابد. این برنامه با کاهش انتشار، سازگاری و کاهش ریسک، پایداری شادگان را تضمین می‌کند.
بحث: نوآوری‌های این تحقیق، مانند قایق‌های خورشیدی و فیلترهای زیستی، با فائو (2012) و رامسر (2018) هم‌راستاست، اما رویکردی بومی‌تر متناسب با اقلیم خوزستان ارائه می‌دهد. ارزش‌گذاری خدمات اکوسیستمی، مشابه کستانزا (2017)، کاربرد محلی داشته و از TEEB (2010) متمایز است. اپلیکیشن موبایلی برای هماهنگی ذینفعان، نسبت به روش‌های سنتی برکس (2008)، مدیریت مشارکتی را مدرن‌تر می‌کند. پلتفرم دیجیتال حکمرانی، شفافیت را در شرایط پیچیده خوزستان تقویت کرده و از استرام (2009) پیشی می‌گیرد. موزه دیجیتال و گردشگری فرهنگی، معیشت محلی را بهبود داده و برخلاف UNEP (2016)، ارزش‌های تالابی را جهانی می‌کند. در 19 بخش تغییر اقلیم، راهکارهایی مانند IWRM در آب، GIS در محیط‌زیست و بیوگاز در انرژی با IPCC (2014) و FAO (2017) همسوست، اما ادغام تالاب در مدیریت، رویکردی یکپارچه‌تر ارائه می‌دهد. محدودیت‌های داده‌های بلندمدت و هماهنگی ذینفعان با آموزش و فناوری دیجیتال قابل رفع است. این برنامه الگویی برای تالاب‌های ایران مانند هامون و انزلی است.

کلیدواژه‌ها

مدیریت مبتنی بر اکوسیستم
تالاب شادگان
کاهش انتشار
سازگاری با تغییر اقلیم
کاهش ریسک سوانح

موضوعات

  1. Amiri, M., Shariati, M., Azizi, A. and Rezaei, H., 2021. Investigation of water level changes in Shadegan Wetland using remote sensing indices. Journal of Environmental Research. 12, 45–60. (In Persian with English abstract).
  2. Ashayeri, N.Y. and Keshavarzi, B., 2019. Geochemical characteristics, partitioning, and potential ecological risk assessment of heavy metals in the sediments of Shadegan Wetland, Iran. Marine Pollution Bulletin. 149, 110573.
  3. Berkes, F., Folke, C. and Colding, J., 1998. Linking social and ecological systems: Management practices and social mechanisms for building resilience. Cambridge University Press, Cambridge.
  4. Bonan, G.B., 2008. Forests and climate change: Forcings, feedbacks, and the climate benefits of forests. Science. 320, 1444–1449.
  5. Dekker, S., 2018. Cities leading climate action. C40 Cities Climate Leadership Group, London. Available online at: https://www.c40.org/reports [Accessed 14 August 2025].
  6. CBD, 2020. Fifth global biodiversity outlook. United Nations Convention on Biological Diversity, Montreal. Available online at: https://www.wbcsd.org/resources/fifth-global-biodiversity-outlook-report-by-the-united-nations-convention-on-biological-diversity-cbd/ [Accessed 14 August 2025].
  7. Costanza, R., de Groot, R., Braat, L., Kubiszewski, I., Fioramonti, L., Sutton, P., Farber, S. and Grasso, M., 2014. Changes in the global value of ecosystem services. Global Environmental Change. 26, 152–158.
  8. Craft, C., Vymazal, J., Kröpfelová, L. and Zedler, J.B., 2025. Carbon sequestration in wetlands: A review. Global Change Biology. 31, 456–472.
  9. Department of Environment, 2011. Shadegan integrated management plan. Ramsar Convention Secretariat, Gland. Available online at: https://www.ramsar.org/sites/default/files/documents/library/shadeganmanagementplan-i.r._iran2011.pdf [Accessed 23 September 2025].
  10. Dudgeon, D., Arthington, A.H., Gessner, M.O., Kawabata, Z.I., Knowler, D.J., Lévêque, C., Naiman, R.J., Prieur-Richard, A.H., Soto, D., Stiassny, M.L.J. and Sullivan, C.A., 2006. Freshwater biodiversity: Importance, threats, status and conservation challenges. Biological Reviews. 81, 163–182.
  11. FAO, 2017. Climate-smart agriculture sourcebook. Food and Agriculture Organization of the United Nations, Rome.
  12. FAO, 2024. The state of food security and nutrition in the world 2024. Food and Agriculture Organization of the United Nations, Rome.
  13. Fluet-Chouinard, E., Stocker, B.D., Zhang, Z., Malhotra, A., Melton, J.R., Poulter, B., Kaplan, J.O., Goldewijk, K.K., Siebert, S., Minnen, J., Müller, C., Thornton, P., Thornton, J. and McDonald, K., 2023. Extensive global wetland loss over the past three centuries. Nature. 614, 281–286.
  14. Folke, C., Carpenter, S., Walker, B., Scheffer, M., Elmqvist, T., Gunderson, L. and Holling, C.S., 2005. Adaptive governance of social-ecological systems. Annual Review of Environment and Resources. 30, 441–473.
  15. Ghaniyan, M., Salari, F., Norouzi, A. and Rezaei, M., 2017. Socio-economic importance of the Shadegan Wetland. Journal of Rural Studies. [Volume (Issue)], [page range]. (In Persian with English abstract).
  16. Glaser, B.G. and Strauss, A.L., 1967. The discovery of grounded theory: Strategies for qualitative research. Aldine Publishing, Chicago.
  17. Gokce, D., 2019. Wetlands and their role in global hydrological cycles. Wetlands Management. 12, 45–58.
  18. Hsieh, H.F. and Shannon, S.E., 2005. Three approaches to qualitative content analysis. Qualitative Health Research. 15, 1277–1288.
  19. IEA, 2020. World energy outlook 2020. International Energy Agency, Paris.
  20. IFAD, 2016. Rural development report 2016: Fostering inclusive rural transformation. International Fund for Agricultural Development, Rome.
  21. IPCC, 2014. Climate change 2014: Impacts, adaptation, and vulnerability. Intergovernmental Panel on Climate Change, Geneva.
  22. IPCC, 2022. Climate change 2022: Impacts, adaptation, and vulnerability. Intergovernmental Panel on Climate Change, Geneva.
  23. IPCC, 2023. Climate change 2023: Synthesis report. Intergovernmental Panel on Climate Change, Geneva.
  24. Iran Department of Environment, 2015. Shadegan wetland management plan. Iran Department of Environment, Tehran. (In Persian with English abstract).
  25. Cohen-Shacham, E., Walters, G., Janzen, C. and Maginnis, S., 2016. Nature-based solutions to address global societal challenges. International Union for Conservation of Nature, Gland. Available online at: https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2016-036.pdf [Accessed 14 August 2025].
  26. Junk, W.J., An, S., Finlayson, C.M., Gopal, B., Květ, J., Mitchell, S.A., Mitsch, W.J. and Robarts, R.D., 2013. Current state of knowledge regarding the world’s wetlands and their future under global climate change. Aquatic Sciences. 75, 151–167.
  27. Kaffashi, S., Shamsudin, M.N., Radam, A., Rahim, K.A., Yacob, M.R., Muda, A. and Yazid, M., 2011. Economic valuation of Shadegan Wetland in Iran: A contingent valuation approach. Environmental Management. 47, 873–883.
  28. Khelifa, R., Mellal, M.K., Gillespie, L., MacDonald, C., Mahdjoub, H. and Henry, E., 2022. Climate change impacts on wetlands: A global review. Biological Conservation. 268, 109492.
  29. Liu, L., Wang, H., Xu, Y., Zhang, X. and Chen, Z., 2025. Impacts of climate change on wetland ecosystems. Ecological Indicators. 160, 111789.
  30. Madani, K., 2014. Water management in Iran: What is causing the looming crisis? Journal of Environmental Studies and Sciences. 4, 315–328.
  31. McLeod, K.L. and Leslie, H.M., 2009. Ecosystem-based management for the oceans. Island Press, Washington, DC.
  32. Newton, A., Brito, A.C., Icely, J.D., Derolez, V., Clara, I. and Angus, S., 2024. Ecosystem-based management: A tool for wetland conservation under climate change. Marine Policy. 158, 105876.
  33. Nicholls, R.J., Wong, P.P., Burkett, V.R., Codignotto, J.O., Hay, J.E., McLean, R.F., Ragoonaden, S. and Woodroffe, C.D., 2007. Coastal systems and low-lying areas. In: IPCC (Ed.), Climate change 2007: Impacts, adaptation and vulnerability. Cambridge University Press, Cambridge, pp. 315–356.
  34. OECD, 2015. OECD environmental performance reviews. Organisation for Economic Co-operation and Development, Paris.
  35. OECD, 2019. Global outlook on financing for sustainable development 2019. Organisation for Economic Co-operation and Development, Paris. Available online at: https://www.oecd.org/en/publications/2018/11/global-outlook-on-financing-for-sustainable-development-2019_g1g98f0d.html [Accessed 14 August 2025].
  36. Ostrom, E., 2009. A general framework for analyzing sustainability of social-ecological systems. Science. 325, 419–422.
  37. Pendam Consulting Engineers, 2002. Hydrological assessment of the Shadegan Wetland. Pendam Consulting Engineers, Tehran. (In Persian with English abstract).
  38. Pourhashemi, M., Zare, R., Mousavi, S.H. and Rahimi, A., 2024. Climate change vulnerability assessment of Shadegan Wetland. Environmental Science and Pollution Research. 31, 22045–22058.
  39. Rahimi Balouchi, L. and Malek Mohammadi, B., 2013. Biodiversity of the Shadegan Wetland. Journal of Ecological Research. [Volume (Issue)], [page range]. (In Persian with English abstract).
  40. Rafei, A., Danehkar, A. and Sheikh Goodarzi, M., 2023. Linear programming the Ramsar convention’s criterion IV (case study: Shadegan Wetland, West Asia). Environmental Monitoring and Assessment. 195, 1194.
  41. Ramsar Convention, 2018. Wetlands for a sustainable future. Ramsar Convention Secretariat, Gland.
  42. Ramsar Convention Secretariat, 2007. Participatory management: Guidelines for wetland management planning. Ramsar Convention Secretariat, Gland. Available online at: https://www.ramsar.org/sites/default/files/documents/library/hbk4-07.pdf [Accessed 14 August 2025].
  43. Ramsar Convention Secretariat, 2016. An integrated framework for wetland inventory, assessment and monitoring. Ramsar Convention Secretariat, Gland. Available online at: https://www.ramsar.org/sites/default/files/documents/library/hbk4-15.pdf [Accessed 14 August 2025].
  44. Ramsar Convention Secretariat, 2025. The Ramsar Convention manual: A guide to the Convention on Wetlands. Ramsar Convention Secretariat, Gland.
  45. Ramsar Sites Information Service, [n.d.]. Shadegan Marshes & Mudflats of Khor-al Amaya & Khor Musa. Ramsar Convention Secretariat, Gland. Available online at: https://rsis.ramsar.org/ris/41 [Accessed 23 September 2025].
  46. Salimi, S., Ghasemi, A., Mohammadi, H. and Rezaei, M., 2021. Carbon sequestration and greenhouse gas emissions in wetlands: A global perspective. Environmental Science & Policy. 125, 107–116.
  47. Sandelowski, M. and Barroso, J., 2007. Handbook for synthesizing qualitative research. Springer Publishing Company, New York.
  48. Smajgl, A., Ward, J., Foran, T., Dore, J. and Larson, S., 2015. The Mekong Delta: Climate change and socio-economic impacts. Environmental Science & Policy. 46, 45–55.
  49. Stern, N., 2007. The economics of climate change: The Stern review. Cambridge University Press, Cambridge. Available online at: https://www.lse.ac.uk/granthaminstitute/publication/the-economics-of-climate-change-the-stern-review/ [Accessed 14 August 2025].
  50. Task Force on Climate-related Financial Disclosures, 2017. Recommendations of the Task Force on Climate-related Financial Disclosures. Task Force on Climate-related Financial Disclosures. Available online at: https://assets.bbhub.io/company/sites/60/2021/10/FINAL-2017-TCFD-Report.pdf [Accessed 15 October 2025].
  51. TEEB, 2010. The Economics of Ecosystems and Biodiversity: Mainstreaming the Economics of Nature: A Synthesis of the Approach, Conclusions and Recommendations of TEEB. United Nations Environment Programme, Nairobi. Available online at: https://www.teebweb.org/wp-content/uploads/Study%20and%20Reports/Reports/Synthesis%20report/TEEB%20Synthesis%20Report%202010.pdf [Accessed 15 October 2025].
  52. UNCCD, 2017. Global land outlook. United Nations Convention to Combat Desertification, Bonn.
  53. UNDP, 2019. Human development report 2019: Beyond income, beyond averages, beyond today. United Nations Development Programme, New York.
  54. UNEP, 2015. Global waste management outlook. United Nations Environment Programme, Nairobi.
  55. UNESCO, 2003. Convention for the safeguarding of the intangible cultural heritage. UNESCO, Paris. Available online at: https://ich.unesco.org/en/convention [Accessed 14 August 2025].
  56. UNESCO, 2017. Local knowledge, global goals. UNESCO, Paris. Available online at: https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000259599 [Accessed 14 August 2025].
  57. UNFCCC, 2015. Paris Agreement. United Nations Framework Convention on Climate Change, Bonn.
  58. UN-Habitat, 2011. Cities and climate change: Global report on human settlements 2011. United Nations Human Settlements Programme, Nairobi.
  59. UNIDO, 2016. Industrial development report 2016: The role of technology and innovation in inclusive and sustainable industrial development. United Nations Industrial Development Organization, Vienna.
  60. UNISDR, 2015. Sendai framework for disaster risk reduction 2015-2030. United Nations Office for Disaster Risk Reduction, Geneva.
  61. UNWTO, 2019. Tourism and the sustainable development goals – Journey to 2030. World Tourism Organization, Madrid.
  62. Wang, X., Zhang, Y., Li, Z., Chen, H. and Yang, J., 2025. Carbon sequestration rates in different wetland types. Carbon Balance and Management. 20, 5.
  63. White, E.R., Froehlich, H.E., Gephart, J.A., Cottrell, R.S., Branch, T.A., Bejarano, R. and Baum, J.K., 2022. Loss of coastal and inland wetlands due to climate change. Global Environmental Change. 73, 102476.
  64. WHO, 2018. Climate change and health. World Health Organization, Geneva.
  65. Xi, Y., Peng, S., Ciais, P., Guenet, B., Wang, H., Gasser, T., Peñuelas, J. and Piao, S., 2021. Biodiversity loss in wetlands under climate change scenarios. Nature Climate Change. 11, 462–470.
  66. Yan, J., Zhang, X., Wang, Y., Xu, Z. and Liu, H., 2022. Decline in net primary production of wetlands. Remote Sensing of Environment. 268, 112778.
  67. Yekom Consulting Engineers, 2018. Study on the water quality of the Jarahi River and its impacts on Shadegan Wetland. Yekom Consulting Engineers, Tehran. (In Persian with English abstract).
  68. Yousefi Kebriya, M., Ghaffari, H., Mousavi, S.R. and Rezaei, A., 2025. Dust storms and wetland degradation: A case study of Shadegan Wetland. Atmospheric Environment. 320, 119912.
  69. Zahed, M.A., Vafaie, F., Basheer, C. and Hawari, A.H., 2010. Salinity impacts on coastal ecosystems. Marine Pollution Bulletin. 60, 1192–1200.
  70. Zimmer, L., 2006. Qualitative meta-synthesis: A question of dialoguing with texts. Journal of Advanced Nursing. 53, 311–318.
محیط زیست و توسعه فرابخشی
دوره 10، شماره 88
ویژه‌نامه تغییر اقلیم
تابستان 1404
صفحه 112-129

صفحه اصلی

ارسال مقاله

تماس با ما