محیط زیست و توسعه فرابخشی
مجله علمی

ارزیابی قابلیت اکولوژیک گردشگری طبیعت در سواحل مکران با استفاده از مدل تصمیم‌گیری چند معیاره

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان

شقایق شهرکی 1
محسن شهریاری مقدم 1
وحید راهداری 1
سعید محمدی 1
منا ایزدیان 2

1 گروه محیط زیست، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه زابل، زابل، ایران

2 گروه پژوهشی تنوع‌زیستی و ایمنی‌زیستی، پژوهشکده محیط زیست و توسعه پایدار، سازمان حفاظت محیط زیست، تهران، ایران

10.22034/envj.2025.560419.1586
چکیده
مقدمه: گردشگری طبیعت شاخه‌ای از گردشگری می‌باشد که در اقتصاد جهانی و ایجاد توسعه پایدار نقش مهمی دارد. سواحل یکی از جذاب‌ترین مناطق برای انجام فعالیت‌های مربوط به گردشگری طبیعت می‌باشند. برای توسعه پایدار گردشگری طبیعت، به‌ویژه در مناطق حساس مانند سواحل و جلوگیری از تخریب ارزش‌های ذاتی این نواحی، ارزیابی قابلیت اکولوژیک این مناطق ضروری است. روش‌های مختلفی برای ارزیابی قابلیت سرزمین وجود دارد. روش‌ ارزیابی چندمعیاره یکی از روش‌های کاربردی در ارزیابی قابلیت سرزمین برای کاربری‌های مختلف بر اساس معیارهای مؤثر در قابلیت سرزمین می‌باشد. در این روش اهمیت معیارها با استفاده از روش‌هایی مانند تحلیل سلسله مراتبی (AHP) تعیین و با توجه به متفاوت بودن این معیارها، از روش‌های استانداردسازی مانند استانداردسازی فازی استفاده می‌شود. این روش قابلیت انجام در سامانه‌های اطلاعات جغرافیایی (GIS) را داشته و ترکیب معیارها با مدل‌های مختلف مانند WLC در محیط GIS انجام می‌گردد. سواحل مکران با دارا بودن ارزش‌های بوم‌شناختی و جاذبه‌های منحصر‌به‌فرد، ظرفیت بالایی برای گردشگری دارند و نیازمند برنامه‌ریزی دقیق و مدل بومی ارزیابی قابلیت اکولوژیک هستند.
مواد و روش کار: در این مطالعه برای ارزیابی قابلیت اکولوژیک سرزمین برای گردشگری طبیعت از روش ارزیابی چند معیاره استفاده شده است. معیارهای مطالعه بر اساس نظر 15 نفر از کارشناسان و خبرگان تعیین گردیدند و همچنین معیارها با استفاده از روش AHP وزندهی و به روش فازی استانداردسازی شدند. محدودیت‌های مطالعه با استفاده از روش بولین استاندارد شدند. نقشه برخی از خصوصیات خاک، پوشش گیاهی، آب و جنگل‌های حرا با استفاده از تحلیل تصاویر سنجنده OLI ماهواره لندست 9، تهیه شدند. نقشه سایر منابع از مراجع در دسترس تهیه گردید. لایه‌های استاندارد و وزندهی شده با استفاده از ورش WLC با یکدیگر ترکیب و مدل قابلیت اکولوژیک اراضی سواحل مکران در 5 طبقه تهیه گردید. 
نتایج: نقشه کاربری و پوشش اراضی منطقه مکران با دقت کاپاری 86/0 و صحت کلی90 درصد تهیه شد و نشان داد که اراضی کشاورزی، به ویژه مزارع در غرب و اطراف رودخانه باهوکلات در شرق، به عنوان جاذبه‌های گردشگری مطرح هستند. بررسی مساحت طبقات نشان داد که بیشترین سهم منطقه به اراضی بایر (78درصد) و شوره‌زارها با 303141 هکتار (17درصد) در رتبه دوم قرار دارند. مدل ارزیابی قابلیت اکولوژیک گردشگری با معیارهای اقلیمی، زیستگاهی، حساسیت‌های طبیعی، جاذبه‌های طبیعی، عوامل اقتصادی-اجتماعی و توپوگرافی طراحی شد و وزن هر معیار با روش AHP مشخص شد. نقشه قابلیت اکولوژیک نشان می‌دهد که خط ساحلی، منطقه آزاد چابهار و روستاهای تاریخی در طبقات با قابلیت زیاد تا خیلی زیاد گردشگری به ترتیب با مساحت‌های 15436 و 16322 هکتار، قرار دارند. در حالی که بخش‌های مرکزی و شمالی منطقه که بخش عمده مساحت منطقه را پوشش می‌دهند، به دلیل محدودیت‌های محیطی و کمبود زیرساخت، در طبقات قابلیت کم تا متوسط قرار دارند. 
بحث: بررسی قابلیت گردشگری سواحل مکران نشان می‌دهد که بیشترین وزن ارزیابی به عوامل اقتصادی-اجتماعی اختصاص یافته و زیرساخت‌های گردشگری، دسترسی جاده‌ای و جاذبه‌های تاریخی اهمیت بالایی برای جذب گردشگر دارند. پس از آن، مناطق طبیعی جذاب با نزدیکی به پهنه‌های آبی و مناظر گیاهی چشمگیر نقش مهمی دارند و تجربه گردشگران را ارتقا می‌دهند. اقلیم معتدل منطقه، به ویژه پدیده مونسون، در جذب گردشگر فصلی مؤثر است و زیستگاه‌های طبیعی به ویژه تالاب‌ها و جنگل‌های حرا، جاذبه بوم‌محور ایجاد می‌کنند. حساسیت‌های محیطی باید رعایت شود تا توسعه گردشگری پایدار تضمین شود. پهنه‌بندی نشان می‌دهد تنها بخش اندکی از منطقه دارای قابلیت خیلی زیاد گردشگری است که عمدتاً شامل سواحل چابهار، جنگل‌های حرا، گل‌افشان‌ها و روستاهای تاریخی است؛ در حالی که بخش‌های مرکزی و دور از زیرساخت‌ها قابلیت کمتر دارند. یافته‌ها تأکید می‌کنند که راهبرد توسعه باید حفاظت و بهره‌برداری پایدار از مناطق با قابلیت بالا را در اولویت قرار دهد و همزمان ظرفیت مناطق متوسط و کم ارتقا یابد.

کلیدواژه‌ها

گردشگری طبیعت
ارزیابی چند معیاره
منطقه مکران
زیرساخت‌ها
ارزش‌های طبیعی

موضوعات

  1. Anabestani, A.A., Noori Zamanabadi, H. and Mollanorozi, M., 2020. Ecological capability evaluation with the aim of developing sustainable rural tourism using WLC and Fuzzy methods in GIS environment: Case study of Neyshabur County. Sepehr, 29(115), 161–177.
  2. Biranvandezadeh, M., Sarani, S., Karami, F. and Khodadad, M., 2017. Factors affecting tourism development in the coastal villages of Sistan and Baluchestan province (Case study: Tis village – Chabahar county). Journal of Geographical Land Engineering, 1(2), 137–147.
  3. Bunruamkaew, K. and Murayam, Y., 2011. Site suitability evaluation for ecotourism using GIS & AHP: A case study of Surat Thani province, Thailand. Procedia - Social and Behavioral Sciences, 21, 269–278.
  4. Dadash Oghli, D., Vardi Fakhrabadi, H. and Abdollahzadeh Henjani, N., 2019. Evaluation of tourism impacts on citizens' attitudes and quality of life: A case study of Meshkinshahr. Tourism Space Geography Quarterly, 8(31), 41–56.
  5. Drobne, S. and Lisec, A., 2009. Multi-attribute decision analysis in GIS: Weighted linear combination and ordered weighted averaging. Informatica, 33(4), 459–474.
  6. Emamifar, Z. and Mohbi, M., 2013. Analysis of factors affecting tourism development in the coastal area of Makran using the strategic SWOT model. The First National Conference on the Development of Makran Coasts and Maritime Power of the Islamic Republic of Iran.
  7. Etemadi, K. and Saremi, H.R., 2023. Sustainable tourism development in Chabahar: An approach to overcoming underdevelopment. Architecture and Urban Development, 15(41), 197–210.
  8. Gandomkar, A. and Hosseini, Z.S., 2016. Ecological capability for tourism development using the Analytic Hierarchy Process (AHP): A case study of Qamishlu National Park and Wildlife Refuge [In Persian]. Geographical Space of Tourism, 5(19), 77–96.
  9. Hadadnia, S., Danehkar, A., Eshghi, K., Darvish Sefat, A.A. and Kaboli, M., 2013. Nature-based tourism zoning based on environmental criteria: Case study of Khatam County, Yazd province. Environmental Science, 66(3), 285–300.
  10. Hafez Rezazadeh, M. and Rouki, A., 2020. Evaluation of the ecological potential for ecotourism in the Gando protected area, Chabahar County. 7th National Conference on New Studies and Research in Geography, Architecture, and Urban Planning, Islamic Azad University, Zahedan Branch, Iran. (In Persian)
  11. Hamzeh, S., Mokarram, M. and Alavipanah, S.K., 2014. Combination of Fuzzy and AHP methods to assess land suitability for barley: Case study of semi-arid lands in the southwest of Iran. Desert, 19(2), 173–181.
  12. Hassanzadeh, F., 2019. Green tourism, environment, and sustainable development. Tourism Space Quarterly, 4(14), 39–47.
  13. Hedairyamin, S., 2023. Infrastructure and its role in tourism development: A case study of Makran beaches. Geographical Journal of Tourism Space, 11(44), 99–114.
  14. Hosseini, S.A. and Mofakhri, A., 2019. Defensive-military climate analysis of desert and Makran coastal areas with emphasis on synoptic analysis of heavy rainfall. Scientific-Quarterly of Defense Readiness and Technology, 3(6), 1–12.
  15. Jafari, Z., Mikaili, A., Mohammadzadeh, M. and Abdi, A., 2011. Assessment of ecotourism potential of Golestan National Park using multi-criteria evaluation and GIS. Journal of Renewable Resources Research, 6, 25–36.
  16. Jahangirian, S. and Salehi, A., 2017. Zoning of recreational capacity of Yasuj Forest Park using multi-criteria decision-making methods in GIS. Environmental Science, 70(1), 37–51.
  17. Jamalabadi, J. and Ahmadi, H., 2018. Evaluation of ecotourism capabilities in the Chardavol watershed in Ilam province. Tourism Space Journal, 8(29), 59–76.
  18. Jouzi, S.A., Rezaiyan, S. and Aghamiri, K., 2012. Assessment of environmental capacity of Varjin protected area for tourism development using spatial multi-criteria evaluation. Environmental Science and Technology, 4(1), 83–96.
  19. Mahini, A.R., Riazi, B., Naeimi, B., Babaei, S. and Larijani, A., 2008. Assessment of ecotourism potential of Behshahr County based on multi-criteria evaluation method using GIS. Environmental Science and Technology, 11(1), 187–194.
  20. Malczewski, J., 2006. Ordered weighted averaging with fuzzy quantifier GIS-based multi-criteria evaluation for land-use suitability analysis. International Journal for Applied Earth Observation and Geoinformation, 8, 270–277. https://doi.org/10.1016/j.jag.2006.01.003
  21. Masoud, A.A. and Koike, K., 2006. Arid land salinization detected by remotely-sensed land cover changes: A case study in the Siwa region, NW Egypt. Arid Environments, 66, 151–167. https://doi.org/10.1016/j.jaridenv.2005.10.011
  22. Masoudi, M., Salman Mahini, A.R., Mohammadzadeh, M. and Mirkarimi, H., 2016. Planning ecotourism in protected areas using multi-criteria assessment (Case study: Miankaleh Wildlife Refuge). Mohit Zist Tabiei, 69(1), 211–229.
  23. Morshedi, J. and Koravand, A., 2014. Site selection for Amygdalus scoparia implant using GIS techniques and AHP methods in Mordghafar watershed, Izeh Township. Journal of Wetland Eco-biology, 7(4), 69–86.
  24. Mosadeghi, R., Warnken, J., Tomlinson, R. and Mirfenderesk, H., 2015. Comparison of Fuzzy-AHP and AHP in a spatial multi-criteria decision-making model for urban land-use planning. Computers, Environment and Urban Systems, 49, 54–65.
  25. Mousapour, S.K. and Khosravipour, B., 2022. [Title of the article]. In: Proceedings of the 4th National Conference on the Development of Makran Coasts (with an emphasis on governance, diplomacy, and sea-based economy).
  26. Nazari, J., 2022. Sea-based economy and marine tourism in the Makran region (Case study: Chabahar). Proceedings of the 4th National Conference on the Development of Makran Coasts (with an emphasis on governance, diplomacy, and sea-based economy). (In Persian)
  27. Rafieian, A., Mirrazi, S.A., Abdolalipour, N. and Golabi, A., 2014. Selection of suitable ecotourism areas in Kiamaki Wildlife Refuge using multi-criteria decision-making method. Journal of Remote Sensing and GIS in Natural Resources, 5(4), 95–108.
  28. Rahdari, V., Soffianian, A., Pourmanafi, S. and Maleki, S., 2023. Investigating land capability for industrial development using multi-criteria evaluation method and fuzzy concepts (Case Study: Plasjan Sub-Basin). Water and Soil Science, 27(3), 137–150.
  29. Rahdari, V., Sofianian, A., Pourmanafi, S., Maleki, S. and Pourmardan, V., 2022. Multi-criteria evaluation of land capability for ecotourism using weighted linear combination and applying Fuzzy method. Journal of Tourism and Development, 11(4), 19–31.
  30. Sánchez, J.M., Sánchez, J.M., García, J., Rodríguez, J., & Rodríguez, J., 2013. Geographical Information Systems (GIS) and Multi-Criteria Decision Analysis (MCDA) integration for sustainable landfill site selection considering dynamic data sources. Waste Management, 33(11), 2403–2413.
  31. Sener, S., Sener, E., Nas, B. & Karaguzel, R., 2010. Combining AHP with GIS for landfill site selection: A case study in the Lake Beysehir catchment area (Konya, Turkey). Waste Management, 30, 2037–2046.
  32. Sheibaninia, K., Abdollahi, S. and Mohammadzade, M., 2021. An overview on tourism and its effects: A step towards sustainable development. Human & Environment, 19(3), 201–213.
  33. Sobhani, P. and Danehkar, A., 2025. Forecasting the appropriate time for nature tourism in the mangrove forests of the Hara protected area with emphasis on weather conditions. Tourism Management Studies, 20(69), 169–204.
  34. Sobhanidoo-Danehkar, A. and Afshin, D., 2024. Evaluation of the ecological security and tourism vulnerability in the Hara Protected Area. Journal of Environment and Interdisciplinary Development, 9(86), 27–46.
  35. Yazdanpanah, K., Almasi, B. and Mohammadi Kazemabadi, L., 2017. Providing a spatial planning model for the coastal areas of the Makran Sea with an approach to regional sustainable development and security (case study: Chabahar and Iranshahr counties). Journal of Urban Planning Geographic Research, 4, 539–564.
  36.  Zarabi, A. and Eslami Parikhani, S., 2011. Measuring of economic, social-cultural and environmental effects of tourism development (case study: Meshkinshahr Township). Human Geography Research, 43(1), 37–52. (In Persian)
  37. Zohri Jafari, A., Tabrizi, M., Mohammadzadeh, M. and Abdi, O., 2011. Evaluation of natural tourism potential in Golestan National Park using multi-criteria assessment and GIS. Journal of Research Resources, 16(2), 1–10.
محیط زیست و توسعه فرابخشی
دوره 10، شماره 90
زمستان 1404
صفحه 94-108

صفحه اصلی

ارسال مقاله

تماس با ما