1
دانشیار گروه علوم و مهندسی محیط زیست، دانشکده علوم محیطی، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار
2
کارشناسی ارشد علوم و مهندسی محیط زیست، دانشکده علوم محیطی، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران
10.22034/envj.2026.594948.1662
چکیده
مقدمه: این پژوهش با هدف مطالعه و شناسایی ذرات گرد و غبار ترسیب یافته و تعیین کانیها و ترکیبات تشکیل دهنده این ذرات در شهر سمنان و سنجش غلظت تعدادی از فلزات سنگین از جمله کادمیم، کروم، مس، نیکل، آهن، سرب و نقره انجام گرفته است. روش کار: به این منظور 3 ایستگاه نمونهبرداری در شهر سمنان شامل ایستگاه شماره 1 (منطقه صنعتی گچ)، ایستگاه شماره 2 (شهرک صنعتی سمنان) و ایستگاه شماره 3 (مرکز شهر- میدان امام خمینی) تعیین شد. برای جمعآوری ذرات گرد و غبار در این مطالعه یک تله رسوبگیر تیلهای (Marble Dust Collector (MDCO)) ساخته شد. برای ساخت دستگاه تله رسوبگیر تیله ای از یک ظرف پلاستیکی استفاده شد و داخل آن با یک ورقه آلومینیومی جهت جلوگیری از ایجاد الکتریسته ساکن بین ذرات گرد و غبار و ظرف پلاستیکی پوشانده شد. روی ورقه آلومینیومی، یک مش پلاستیکی 1*1 برای جلوگیری از انتقال ذرات گرد و غبار به دام افتاده به خارج از ظرف قرار داده شد. طی فصول پاییز و زمستان 1402 و بهار 1403 تعداد 27 نمونه گرد و غبارجمعآوری گردید و ترکیب کانی شناسی، غلظت فلزات سنگین (Cd, Cr, Cu, Ni, Fe, Pb, Ag) و درصد عناصر و ترکیبات تشکیل دهنده ذرات گرد و غبار تعیین گردید. آنالیز کانی شناسی رسوبات با استفاده از پراش اشعه ایکس (XRD) انجام گرفت. همچنین برای انجام آنالیز عنصری از دستگاه پلاسمای جفت شونده القایی ICP-OES))، و برای تعیین درصد عناصر موجود در ذرات گرد و غبار از دستگاه فلورسانس اشعه ایکس (XRF) استفاده شد. نتایج: نتایج حاکی از آن است که غلظت تمام فلزات مورد بررسی به غیر از سرب و نقره در ایستگاه منطقه صنعتی گچ بیشتر از دو ایستگاه دیگر است و ایستگاه شهرک صنعتی در جایگاه بعدی قرار دارد. همچنین غلظت بیشتر عناصر مورد بررسی در فصل پاییز بیشتر از زمستان و بهار است. نتایج آنالیز XRD نیز برای نمونه های گرد و غبار جمعآوری شده مشخص کرد که در کلیه فصول سال سیلیکاتها (کانی غالب: کوارتز)، رسها (کانیهای غالب: کائولینیت، مونتموریونیت و مسکوئیت) و اصلیترین فاز فرعی ژیپس به عنوان ترکیبات تشکیل دهنده ذرات گرد و غبار هستند. آنالیز XRF نیز نشان داد عنصرSiO2 بیشترین درصد تشکیل دهنده ذرات گرد و غبار در شهر سمنان است. بحث: تجمع معادن گچ ایستگاه شماره 1 و قرار گرفتن در مسیر حمل و نقل جادهای و ترانزیت از دلایل غلظت بالای برخی عناصر در این ایستگاه است. علت بالا بودن سرب و نقره در ایستگاه شماره 2 که در بافت صنعتی واقع شده است احتمالا به حضور صنایع شیمیایی، صنایع نساجی و تولید منسوجات، تولید جداول سیمانی، تراشکاری، پرسکاری انواع فلزات، صنایع تولید کاشی و سرامیک و چینی، تولید سفال، صنایع تولید میلگرد های فولادی و تسمههای آهنی، صنعت تولید لنت ترمز و صفحه کلاچ، تولید چرم مصنوعی و صنایع آبکاری فلزات مربوط می شود. در این مطالعه برخی از عناصر غلظت های بالاتری نسبت به معیارهای میانگین پوسته زمین، استاندارد خاک جهانی، استاندارد خاک ایران، متوسط شیل و مطالعات انجام شده روی خاکهای خراسان رضوی دارند. وجودSiO2 در ذرات گرد و غبار نشان دهنده فراوانی کانی کوارتز در خاک منطقه می باشد. در محیطهای رسوبی و تخریبی، کانی کوارتز به عنوان ترکیب اصلی حضور داشته، و نشان دهنده این است که ذرات گرد و غبار در سمنان احتمالا رسوبی بوده است. همچنین میزان CaO بسیار بالاتر از میزان میانگین جهانی این ترکیب در ذرات گرد و غبار بود که نشان می دهد احتمالا منشا ذرات گرد و غبار در شهر سمنان، مناطق خشک و بیابانی با بارندگی بسیار ناچیز است.