تحلیل کیفی عوامل مؤثر بر حمایت روستاییان از سیاست‌های مدیریت منابع آب: ارائه یک مدل پارادایمی

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیات علمی گروه علوم اجتماعی دانشگاه مازندران

2 دانشگاه مازندران

3 گروه علوم اجتماعی دانشگاه مازندران

10.22034/envj.2026.598718.1672
چکیده
چکیده
مقدمه: بحران آب در مناطق روستایی، به‌ویژه در بخش کشاورزی، صرفاً ناشی از کمبود فیزیکی منابع آب نیست، بلکه با مجموعه‌ای از عوامل اقتصادی، اجتماعی، نهادی و سیاستی ارتباط دارد. در این میان، میزان حمایت و همراهی روستاییان با سیاست‌های مدیریت منابع آب نقش مهمی در موفقیت یا ناکامی این سیاست‌ها ایفا می‌کند. با وجود اهمیت این موضوع، چگونگی شکل‌گیری حمایت یا عدم حمایت روستاییان و تعامل عوامل مؤثر بر آن کمتر مورد توجه قرار گرفته است. پژوهش حاضر با هدف شناسایی و تبیین عوامل مؤثر بر حمایت روستاییان از سیاست‌های مدیریت منابع آب در شرق استان مازندران انجام شده است. همچنین از نظریه انگیزه حفاظت به‌عنوان چارچوبی حساس‌کننده برای فهم و تفسیر فرایندهای ادراکی و رفتاری استفاده شده است. مواد و روش‌ها: این پژوهش با رویکرد کیفی و روش نظریه زمینه‌ای انجام شد. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های عمیق نیمه‌ساختاریافته با ۲۰ نفر از روستاییان و کارشناسان شرکت آب منطقه‌ای مازندران، جهاد کشاورزی و خانه کشاورز در شهرستان‌های بهشهر، نکا و گلوگاه، طی سال‌های ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ گردآوری شدند. مشارکت‌کنندگان به روش نمونه‌گیری هدفمند انتخاب شدند و داده‌ها با استفاده از کدگذاری باز، محوری و انتخابی مورد تحلیل قرار گرفتند. در مرحله کدگذاری محوری مقولات در قالب الگوی پارادایمی شامل شرایط علّی، زمینه‌ای، مداخله‌گر، راهبردها و پیامدها سازمان‌دهی شدند. همچنین برای بررسی توافق بین کدگذاران، ۲۰ درصد مصاحبه‌ها به‌صورت مستقل توسط پژوهشگر دوم کدگذاری شد و ضریب کاپای کوهن ۰٫۸۲ به دست آمد. نتایج: یافته‌ها نشان داد فشارهای اقتصادی و معیشتی، ادراک عدالت و مشروعیت سیاست‌ها و اعتماد نهادی از شرایط علّی مؤثر بر حمایت روستاییان هستند. شرایط زمینه‌ای شامل شرایط محیطی، عوامل ساختاری، حکمرانی آب و آگاهی و آموزش و شرایط مداخله‌گر شامل سرمایه اجتماعی، فرهنگ روستایی و هویت و سبک زندگی بود. روستاییان در مواجهه با این شرایط راهبردهایی همچون مقاومت پنهان، انکار مسئله، حمایت مشروط، تغییر الگوی کشت و معیشت جایگزین را اتخاذ می‌کردند که پیامدهایی مانند تشدید بحران آب، شکست سیاست‌ها و افزایش تعارضات را در پی داشت. همچنین مفاهیم نظریه انگیزه حفاظت شامل شدت و آسیب‌پذیری ادراک‌شده، خودکارآمدی، اثربخشی پاسخ و هزینه پاسخ، برای تفسیر ابعاد ادراکی و رفتاری یافته‌ها مورد استفاده قرار گرفتند. بحث: یافته‌ها نشان می‌دهد حمایت روستاییان از سیاست‌های مدیریت منابع آب صرفاً تابع آگاهی از بحران یا شدت کمبود منابع آب نیست بلکه از تعامل میان ادراک تهدید و ظرفیت مقابله با آن در کنار شرایط اقتصادی، عدالت ادراک‌شده، اعتماد نهادی و زمینه‌های اجتماعی و فرهنگی تأثیر می‌پذیرد. بر این اساس هرگاه سیاست‌های مدیریت منابع آب با الزامات معیشتی روستاییان ناسازگار باشند یا از نظر آنان عادلانه، مشروع و قابل اعتماد تلقی نشوند حمایت از این سیاست‌ها شکننده شده و احتمال بروز مقاومت پنهان و سایر راهبردهای عدم همراهی افزایش می‌یابد. بنابراین اثربخشی سیاست‌های مدیریت منابع آب مستلزم توجه هم‌زمان به ابعاد اقتصادی، ادراکی، نهادی و فرهنگی و تقویت اعتماد و عدالت در فرایند سیاست‌گذاری است. این یافته‌ها بر ضرورت طراحی سیاست‌هایی متناسب با شرایط محلی و مشارکت فعال جوامع روستایی در فرایند تصمیم‌گیری تأکید دارند.
واژه‌های کلیدی: مدیریت منابع آب، حمایت از سیاست‌ها، روستاییان، نظریه زمینه‌ای، نظریه انگیزه حفاظت، رفتار محیط‌زیستی.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 25 آبان 1405