محیط زیست و توسعه فرابخشی
مجله علمی

تحلیل رابطه‌ی اخلاق محیط‌زیستی با رفتار صرفه‌جویی در مصرف انرژی: مطالعه موردی دانشجویان کشاورزی

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسنده

مسعود رضائی

گروه علوم طبیعی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران

https://doi.org/10.22034/envj.2024.422036.1317
چکیده
مقدمه: انسان‌محوری یکی از دلایل اصلی بحران‌های محیط‌زیستی است که ریشه در چارچوب مصرف‌گرایی دارد و مصرف‌گرایی در انرژی، تقاضای بیشتر برای منابع طبیعی را در پی دارد. فلسفه محیط‌زیست با نقد انسان‌محوری، تلقی فرهنگ غربی از طبیعت را مورد تردید قرار داده و این روند را با نقد عقلانیت ابزاری و تأکید بر ارزش ذاتی طبیعت به چالش کشیده است. مصرف مؤلفه‌ای مهم برای دستیابی به توسعه پایدار و صرفه‌جویی در مصرف انرژی یکی از راه‌های دستیابی به محیط‌زیست پاک‌تر و سالم‌تر و مدیریت تغییرات اقلیمی است. افزایش سریع مصرف انرژی برای فعالیت‌های اجتماعی- اقتصادی، منبع اصلی افزایش مداوم انتشار گازهای گلخانه‌ای است که باعث گرم شدن کره زمین و اثرات تغییرات آب‌وهوایی می‌شود. از دیدگاه علم روان‌شناسی محیط‌زیست، پرداختن به تغییرات اقلیمی به عنوان یک چالش اساسی تلقی می‌شود که مستلزم درک عمیق از فرآیندهای روانی دخیل در رفتارها و سبک زندگی دوستدار محیط‌زیست به طور کلی و مصرف انرژی به طور خاص است. شواهد نشان می‌دهند مداخلات فنی به تنهایی نمی‎توانند در کاهش مصرف انرژی تأثیر داشته باشند و رفتار مصرف‌کنندگان باید تغییر یابد. 
مواد و روش‌ها: هدف کلی این پژوهش تحلیل رابطه‌ی اخلاق محیط‌زیستی با رفتار صرفه‌جویی در مصرف انرژی دانشجویان کشاورزی بود. برای دستیابی به این هدف، از فن پیمایش استفاده شد. جامعه آماری پژوهش دانشجویان کارشناسی‌ارشد و دکتری کشاورزی دانشگاه تهران بودند که با استفاده از روش نمونه‌گیری تصادفی ساده و جدول کرجیسی و مورگان، 126 نفر نمونه‌گیری شدند. پرسشنامه ابزار جمع‌آوری اطلاعات بود که در سه بخش ویژگی‌های جمعیت‌شناختی دانشجویان، رفتار صرفه‌جویی در مصرف انرژی و اخلاق محیط‌زیستی طراحی شده بود. روایی صوری پرسشنامه با کسب نظر متخصصان بررسی شد و اصلاحات لازم صورت گرفت. همچنین روایی آن با استفاده از روایی همگرا و واگرا و پایایی آن با محاسبه آلفای کرونباخ و پایایی ترکیبی به دست آمد.
نتایج: یافته‌های پژوهش نشان داد زیست‌بوم‌محوری، خدامحوری و انسان‌محوری به ترتیب در اولویت اول تا سوم دانشجویان قرار گرفته‌اند. بر اساس نتایج مدل‌سازی معادلات ساختاری، فقط اخلاق محیط‌زیستی زیست‌بوم‌محور در رفتار صرفه‌جویی در مصرف انرژی تأثیرگذار بوده و مدل پژوهش توانسته است 38 درصد از تغییرات رفتار صرفه‌جویی در مصرف انرژی دانشجویان را تبیین نماید.
بحث: بهره‌برداری بی‌رویه از منابع طبیعی برای تأمین انرژی و هدر دادن منابع انرژی، از مصداق‌های بارز توجه به نیازهای انسانی، بدون توجه به ظرفیت و پتانسیل طبیعت است. با عنایت به اخلاق زیست‌بوم‌محور، گفتمان ارزش ذاتی باید به گفتمان غالب در سیاست‌گذاری‌های انرژی بدل شود و تغییر رویکرد از توسعه‌گرایی با محوریت انسان، به بوم‌نظام‌گرایی با محوریت محیط‌زیست باید در دستور کار قرار گیرد تا شکاف ایجاد شده بین انسان‌محوری و زیست‌بوم‌محوری ترمیم شود. این که دانشجویان بر انسان‌محوری یا زیست‌بوم‌محوری تمرکز کنند، بر درک محیط‌زیست و حفاظت از آن و نگرش آنان به محیط‌زیست تأثیر می‌گذارد. آموزش زیست‌بوم‌محوری به دانشجویان یکی از اولویت‌های مهم در این زمینه است. آموزشی که باعث می‌شود دانشجویان از ارزش ذاتی طبیعت آگاه شوند. این فرآیند نقد ارزش‌های مسلط مانند مصرف‌ بی‌رویه انرژی را افزایش و اثرات جانبی منفی توسعه را با اهمیت جلوه می‌دهد. نکته کلیدی در آموزش پایداری محیط‌زیستی، رویکردهای آموزشی متمرکز بر توسعه تفکر انتقادی و تأملی است. در این آموزش‌ها باید همدلی با حیات بر روی کره زمین، گوش دادن به زمین و اقدام برای حفاظت از زیست‎کره تشویق شود.   

کلیدواژه‌ها

اخلاق
محیط‌زیست
انرژی
رفتار
مصرف

موضوعات

  1. Abedi Servestani, A., 2014. A Study on Environmental Ethics of Agricultural Extension Agents. Ethics in Science and Technology. 9(3), 1-9. (In Persian with English abstract).
  2. Abun, D., Magallanes, T., Encarnacion, M.J., Alkalde, F. and Somera, K.A., 2021. Investigation of Cognitive and Affective Attitude of Students toward Environment and Their Environmental Behavioural Intention to Join Environmental Movement and Energy Conservation. The International Journal of Business Management and Technology. (2021), https://ssrn.com/abstract=3780583
  3. Al Mamun, A., Hayat, N., Masud, M.M., Yang, Q., Salameh, A.A. and Md. Salleh, M.F., 2022. Energy Conservation Behavior Among the Malaysian Youth: A Study Under the Premises of Value-Belief-Norm Model. Frontiers in Energy Research. 10, 1-10.
  4. Alagoz, B. and Akman, O., 2016. Anthropocentric or Ecocentric Environmentalism? Views of University Students. Higher Education Studies. 6(4), 34-53.
  5. Amemiya, K. and Macer, D., 1999. Environmental education and environmental behaviour in Japanese students. Eubios Journal of Asian and International Bioethics. 9, 109-115.
  6. Bartels, J. and Onwezen, M.C., 2014. Consumers' willingness to buy products with environmental and ethical claims: the roles of social representations and social identity. International Journal of Consumer Studies. 38(1), 82-89.
  7. Baybuga, M.S. and Sönmez, S.G., 2019. Turkish Nursing Students' Ecocentric, Anthropocentric and Antipathetic Attitudes towards the Environment. Int Arch Nurs Health Care. (2019), doi.org/10.23937/2469-5823/1510138
  8. Bouman, T. and Steg, L., 2020. Motivating climate action. Applied. Psychology Around World. 2, 13–16.
  9. Clayton, S., 2020. Psychologists’ involvement in addressing climate change. Applied Psychology Around World. 2, 10–12.
  10. Collier, J.E., 2020. Applied Structural Equation Modeling Using AMOS: Basic to Advanced Techniques. Routledge., London.
  11. Culiberg, B., 2013. Towards an understanding of consumer recycling from an ethical perspective. International Journal of Consumer Studies. 38(1), 90-97.  
  12. Delistavrou, A., 2021. Water and energy conservation in Greece: the impact of values and attitudes. International Journal of Sustainable Energy. 40(6), 602-615.
  13. Desjardins, J.R., 2013. Environmental Ethics: An Introduction to Environmental Philosophy, Fifth Edition, Wadsworth, Cengage Learning., California.
  14. Dietz, T., Gardner, G.T., Gilligan, J., Stern, P.C. and Vandenbergh, M.P., 2009. Household actions can provide a behavioral wedge to rapidly reduce US carbon emissions. In Proceedings of the National Academy of Sciences Nov 2009, 106(44) 18452-18456.
  15. Droz, L., 2022. The Concept of Milieu in Environmental Ethics: Individual Responsibility within an Interconnected World. Routledge., London.
  16. Ek, K. and Soderholm, P., 2009. The devil is in the details: Household electricity saving behavior and the role of information. Energy Policy. 38(3), 1578-1587.
  17. 2023. Global energy statistical yearbook 2023. (2023), https://yearbook.enerdata.net/total-energy/world-energy-production.html
  18. Essi, A.L., 2013. Environmental issues in Finnish school textbooks on religious education and ethics. Journal of Humanities and Social Science Education. 2013(1), 131-157.
  19. Ferreira, M.E. and Pitarma, R., 2021. Enhancing Ecocentric Environmental Attitudes: An Experience of Science Teaching to Inspire Students to Value Trees. Journal of Teacher Education for Sustainability. 23(1), 132-149.
  20. Gao, L., Wang, S., Li, J. and Li, H., 2017. Application of the extended theory of planned behavior to understand individual’s energy saving behavior in workplaces. Resources, Conservation and Recycling. 127, 107–113.
  21. Gudrof, C.E. and Huchingson, J.E., 2010. Boundaries: a casebook in environmental ethics. Second edition, Georgetown University Press., Washington D.C.
  22. Hair, J.F., Black, W.C., Babin, B.J. and Anderson, R.E., 2014. Multivariate data analysis. Seventh edition, Pearson Education Limited., UK.
  23. Harper, C. and Snowden, M., 2017. Environment and Society: Human Perspectives on Environmental Issues. Sixth edition, Taylor and Francis., New York and London.
  24. Hartig, T., 2020. Special project on climate change: Issue introduction. Applied
    Psychology Around World. 2, 6–9.
  25. Hoffman, A.J. and Sandelands, L., 2009. Getting Right with Nature: Anthropocentrism, Ecocentrism and Theocentrism. Organization and Environment. 18(2), 1-22.
  26. Humaida, N., 2020. The importance of ecocentrism to the level of environmental awareness for sustainable natural resources. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. 399, 1-6.
  27. Ibtissem, M.H., 2010. Application of Value Beliefs Norms Theory to the Energy Conservation Behaviour. Journal of Sustainable Development. 3(2), 129-139.
  28. International Energy Agency (IEA). 2018. Explore energy data by category, indicator, country or region. (2023), iea.org
  29. Jeryan, C.B., 2011. Environmental ethics. In: Blanchfield, D.S. (Eds.), Environmental Encyclopedia. Fourth Edition, Gale, Cengage Learning., California.
  30. Kahn, R., 2007. In: Robbins, P. (Eds.), Encyclopedia of environment and society. SAGE Publications Ltd., United Kingdom.
  31. Karlin, B., Davis, N., Sanguinetti, A., Gamble, K., Kirkby, D. and Stokols, D., 2014. Dimensions of conservation: exploring differences among energy behaviors. Environment Behavior. 46, 423–452.
  32. Katz-Gerro, T., Greenspan, I., Handy, F. and Lee, H.Y., 2017. The relationship between Value Types and Environmental Behaviour in Four Countries: Universalism, Benevolence, Conformity and Biospheric Values Revisited. Environmental Values. 26(2), 223-249.
  33. Kazeem, A.S., Gamawa, U.A. and Maina Mam Ago, M.M., 2022. Energy Conservation Metrics: Knowledge, Attitude and Practice among Students in ATBU, Bauchi, Nigeria. African Journal of Environmental Sciences and Renewable Energy. 5(1), 58-70.
  34. Krejcie, R.V. and Morgan, D.W., 1970. Determining sample size for research activities. Educational and Psychological Measurement. 30(3), 607-610.
  35. Liu, H., Wang, C. and Wen, F., 2020a. Asymmetric transfer effects among real output, energy consumption, and carbon emissions in China. Energy. 208, 118345–118345.
  36. Liu, M.T., Liu, Y. and Mo, Z., 2020b. Moral norm is the key. Asia Pacific Journal of Marketing and Logistics. 32(8), 1823–1841.
  37. Liu, P., Teng, M. and Han, C., 2020c. How does environmental knowledge translate into pro-environmental behaviors? The mediating role of environmental attitudes and behavioral intentions. Science of the Total Environment. 728, 138126–138126.
  38. Liu, X., Wang, Q., Wei, H.H., Chi, H.L., Ma, Y. and Jian, I.Y., 2020d. Psychological and demographic factors affecting household energy-saving intentions: a TPB-based study in Northwest China. Sustainability. (2023), https://doi.org/10.3390/su12030836
  39. Lokhorst, A.M., Staats, H. and Van Iterson, J., 2015. Energy Saving in Office Buildings: Are Feedback and Commitment-Making Useful Instruments to Trigger Change? Human Ecology: An Interdisciplinary Journal. 43(5), 759-768.
  40. Mansor, R. and Sheau-Tingi, L., 2019. The psychological determinants of energy saving behavior. IOP conference series: Materials Science and Engineering. 620, 1-12.
  41. Mathivana, K. and Pazhanivelu, G., 2013. A study on the environmental ethics and participation in environmental activities among higher secondary students. International Journal of Scientific and Research Publications. 3(6), 1-4.
  42. Minteer, B.A. and Manning, R.E., 2005. An appraisal of the critique of anthropocentrism and three lesser known themes in Lym White's: the historical roots of our ecological crisis. Organization and Environment. 18(2), 163-176.
  43. Newton, D.E., 2011. Energy conservation. In: Blanchfield, D.S. (Eds.), Environmental Encyclopedia. Fourth Edition, Gale, and Cengage Learning., California.
  44. Nguyen-Anh, T., Nguyen-Thu, H., Nguyen-Thi-Thuy, L., Tran-Phuong, C. and To-The, N., 2023. Determinants of energy-saving behavior among the youth: Does migration play a moderating role? Energy & Environment. (2023), https://doi.org/10.1177/0958305X231192364
  45. Ocko, S. and Gacki, A., 2011. In: Blanchfield, D.S. (Eds.), Environmental Encyclopedia. Fourth Edition, Gale, Cengage Learning., California.
  46. Pojman, L.P., Pojman, P. and McShane, K., 2017. Environmental ethics: readings in theory and application. Seventh edition, Cengage Learning., California.
  47. Poortinga, W., Steg, L. and Vlek, C., 2004. Values, environmental concern and environmental behavior: a study into household energy use. Environment and Behavior. 36(1), 70–93.
  48. Robbins, P., Hintz, J. and Moore, S.A., 2014. Environment and Society: A Critical Introduction. Second Edition, Wiley & Sons Ltd., Canada.
  49. Ru, X., Wang, S. and Yan, S., 2018. Exploring the effects of normative factors and perceived behavioral control on individual’s energy-saving intention: An empirical study in eastern China. Resources, Conservation and Recycling. 134, 91–99.
  50. Saka, M. and Surmeli, H., 2013. Development of a scale for environmental ethics approaches: a study of validity and reliability. Journal of Environmental Protection and Ecology. 14(3A), 1443-1452.
  51. Sanchez, M., Lopez-Mosquera, N. and Lera-Lopez, F., 2016. Improving pro-environmental behaviors in Spain: the role of attitudes and socio-demographic and political factors. Journal of Environmental Policy and Planning. 18(1), 47-66.
  52. Schultz, P.W., 2000. New environmental theories: Empathizing with nature: The effects of perspective taking on concern for environmental issues. Journal of Social Issues. 56, 391–406.
  53. Sharma, S. and Christopoulos, G., 2021. Caring for you vs. caring for the planet: Empathic concern and emotions associated with energy-saving preferences in Singapore. Energy Research and Social Science. 72, 1-14.
  54. Shi, D., Wang, L. and Wang, Z., 2019. What affects individual energy conservation behavior: Personal habits, external conditions or values? An empirical study based on a survey of college students. Energy Policy. 128, 150-161.
  55. Suraya, N., Zakaria, Z. and Halijjah, S., 2020. Analysis of Energy Conservation Intention of Residential Consumer in Malaysia. Journal of Physics: Conference Series. (2023), DOI: 10.1088/1742-6596/1529/2/022027
  56. Sutterlin, B., Brunner, T.A. and Siegrist, M., 2013. Impact of social value orientation on energy conservation in different behavioral domains. Journal of Applied Social Psychology. 43, 1725-1735.
  57. Taback, H. and Ramanan, R., 2014. Environmental ethics and sustainability: a casebook for environmental professionals. CRC Press, Taylor & Francis group., England.
  58. Traer, R., 2009. Doing environmental ethics. Westview press., United States.
  59. Tuna, M., 2004. Public environmental attitudes in Turkey. Paper presented at the 3rd Global Conference Ecological Justice and Global Citizenship, Charles Darwin University, Australia, (2023), http://www.interdisciplinary.net/ptb/ejgc/ejgc3/tuna% 20paper.pdf
  60. Wan Hussain, W.N.H., Halim, L., Chan, M.Y. and Abd Rahman, N., 2021. Predicting Energy-Saving Behavior Based on Environmental Values: An Analysis of School Children’s Perspectives. Sustainability. (2023), https://doi.org/10.3390/su13147644
  61. Wang, H., Chen, H. and Tawiah, V., 2023. Does Ethical Behaviour Affect Sustainable Development? Evidence from Developed and Developing Countries. Sustainability. (2023), https://doi.org/10.3390/su151310246
  62. Wang, Q.C., Lou, Y.N., Liu, X., Jin, X., Li, X. and Xu, Q., 2023. Determinants and mechanisms driving energy-saving behaviours of long-stay hotel guests: Comparison of leisure, business and extended-stay residential cases. Energy Reports. 9, 1354-1365.
  63. Wang, S., Lin, S. and Li, J., 2018. Exploring the effects of non-cognitive and emotional factors on household electricity saving behavior. Energy policy. 115, 171-180.
  64. Wang, Y.F. and Wang, C.J., 2016. Do psychological factors affect green food and beverage behaviour? An application of the theory of planned behaviour. British Food Journal. 118(9), 2171–2199.
  65. Washington, H., Taylor, B., Kopnina, H., Cryer, P. and Piccolo, J.J., 2017. Why ecocentrism is the key pathway to sustainability. The Ecological Citizen. 1, 35–41.
  66. Zhao, S., Song, O. and Wang, C., 2019. Characterizing the Energy-Saving Behaviors, Attitudes and Awareness of University Students in Macau. Sustainability. 2019(11), 1-11.
محیط زیست و توسعه فرابخشی
دوره 9، شماره 83
بهار 1403
صفحه 45-59

صفحه اصلی

ارسال مقاله

تماس با ما