محیط زیست و توسعه فرابخشی
مجله علمی

مدل تدوین خط‌مشی‌های محیط‏زیستی در راستای تحقق توسعه پایدار

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان

علیرضا پیل تن 1
علی حمیدی زاده 2
سیروس کراهی مقدم 3
وحید چناری 1

1 گروه مدیریت دولتی، واحد شوشتر، دانشگاه آزاد اسلامی، شوشتر، ایران

2 گروه مدیریت، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

3 گروه مدیریت دولتی، واحد مسجدسلیمان، دانشگاه آزاد اسلامی، مسجدسلیمان، ایران

https://doi.org/10.22034/envj.2024.444718.1348
چکیده
مقدمه: کاهش کیفیت محیط‏زیست، سبب افزایش نگرانی‌های عمومی در مورد مسائل محیط‏‌زیستی شده است. در این راستا، یکی از چالش‌های بزرگ برای سیاستگذاران در قرن بیست و یکم، حتی در سبزترین کشورها، شناخت دقیق علل کم اثر شدن یا شکست سیاست‌های محیط‏زیستی برای رویارویی با این مشکلات است. طبق شاخص عملکرد محیط‌‏زیست جهانی در سال 2022، کشور ایران در بین 180 کشور، رتبه 133 را اتخاذ کرده که در جایگاه مناسب جهانی قرار نداشته و با بحران‌های متعدد محیط‌‏زیستی از جمله تغییر کاربری اکوسیستم‌ها، نابودی تنوع‌زیستی، افزایش ریزگردها، خشک شدن تالاب‌ها و دریاچه‌ها، کاهش منابع آبی، فرونشست زمین و آلودگی هوا و خاک مواجه است. به نظر می‌رسد ضعف برنامه‌های توسعه، سیاست‌های کلی محیط‏زیست، به­روز نبودن قوانین و مقررات محیط‏زیستی و عدم هماهنگی و همکاری کافی ارگان‌ها و سازمان‌ها، اهمیت خط‌مشی‌گذاری محیط‏زیستی جهت حل این بحران‌های روزافزون دو چندان می‌شود. بدین منظور پژوهش حاضر با توجه به اهمیت مرحله تدوین در فرایند خط‌مشی‌گذاری عمومی، در نظر دارد مدلی جهت تدوین خط‌مشی‌های محیط‏زیستی کشور به منظور حل معضلات محیط‏زیستی و کاهش آلودگی‌های محیطی کشور پیشنهاد و ارائه دهد.
مواد و روش‌ها: رویکرد این پژوهش، کیفی، روش گردآوری داده‌ها، کتابخانه‌ای و میدانی و ابزار گردآوری داده‌ها، فیش‌برداری و مصاحبه با خبرگان است. به منظور تجزیه و تحلیل داده‌ها، از راهبرد تحلیل مضمون به عنوان یکی از راهبردهای پژوهش کیفی استفاده شد. کدگذاری و فرایند تحلیل مضمون پژوهش حاضر بر اساس روش براون و کلارک که فرایند گام به گام و جامعی جهت تحلیل مضمون است، صورت گرفت. مطابق روش نمونه‌گیری هدفمند، مصاحبه با 13 خبره شامل اساتید دانشگاه، پژوهشگران محیط‏زیست، مدیران سازمان حفاظت محیط‏زیست و مدیران مرتبط با حوزه خط‌مشی‌گذاری محیط‏زیست انجام شد. ملاک پایان مصاحبه‌ها، اشباع مضمونی بود. به منظور بررسی قابلیت اعتماد یا پایایی، کدگذاری مصاحبه‌های صورت گرفته از شاخص پایایی بازآزمون (Test-Retest) استفاده شده است. در پایایی بازآزمون از میان مصاحبه‌های صورت گرفته، چند مصاحبه به­صورت نمونه انتخاب و کدهای مشخص شده در دو فاصله زمانی باهم مقایسه شدند.
نتایج: نتایج این مطالعه نشان می‌دهد که مدل تدوین خط‌مشی‌های محیط‌زیستی در راستای تحقق توسعه پایدار شامل هشت مضمون اصلی است. این مضامین عبارتند از عوامل اقتصادی، عوامل اجتماعی، عوامل محیط‌زیستی، عوامل سیاسی، الزامات حقوقی، ظرفیت نهادی، بازیگران مؤثر در تدوین خط مشی‌های محیط­زیستی و فرایند تدوین خط‌مشی‌های محیط‌زیستی. هر یک از این مضامین نقش مهمی در توسعه خط‌مشی ایفا می‌کنند. تلاش برای حل مسائل محیط‌زیستی بدون یک رویکرد جمعی نسبت به این مضامین، احتمالاً ناکارآمد خواهد بود. رویکرد تکه‌تکه برای پیاده‌سازی هر یک از این مضامین می‌تواند منجر به اختلال در توسعه و آسیب جدی به منابع محیط‌زیستی شود. نتایج تأکید می‌کند که برای پاسخگویی مؤثر به چالش‌های محیط‌زیستی و حرکت به سمت توسعه­ پایدار، نیاز به یک رویکرد جامع است که تمام این عوامل را مد نظر قرار دهد.
بحث: برای مقابله مؤثر با بحران‌های محیط‌زیستی، باید یک رویکرد کل‌نگرانه در تدوین خط‌مشی‌های محیط‌زیستی اتخاذ شود. باید عوامل اجتماعی، سیاسی، حقوقی و نهادی به دقت مد نظر قرار گیرند تا از چالش‌ها و پیچیدگی‌های جدی جلوگیری شود. مشارکت فعال سازمان‌های اجتماعی، سازمان‌های غیردولتی، شهروندان و بهره‌برداران محلی در تدوین خط‌مشی‌های محیط‌زیستی می‌تواند نقش مهمی در حل مشکلات محیط‌زیستی ایفا کند. این امر نیازمند نه تنها بازسازی ساختارهای نهادی برای تقویت حاکمیت محیط‌زیستی است، بلکه نیازمند بازبینی در نظام حقوقی موجود برای اطمینان از مناسب بودن آن برای تدوین خط‌مشی‌هاست. همچنین ترکیب سیاست‌های پایین به بالا و بالا به پایین برای بهبود شاخص‌های عملکرد محیط‌زیستی الزامی است. فرصت‌های پایین به بالا از جوامع محلی و جامعه مدنی، همراه با مشارکت بالا به پایین از قوه مقننه، اجرایی و قضائیه، برای شکل‌گیری سیاست‌های مؤثر حیاتی هستند.

کلیدواژه‌ها

ظرفیت نهادی
توسعه پایدار
خطمشی گذاری محیط‌زیستی
تحلیل مضمون

موضوعات

  1. Amini, A., Abedi, M., Nesari, E., Daryadel, E., Kolahi, M., Mianabadi, H. and Fisher, J., 2023. The Paris Agreement's Approach Toward Climate Change Loss and Damage. World Affairs, 186(1), pp.46-80.
  2. Birkland, T.A., 2019. An introduction to the policy process: Theories, concepts, and models of public policy making. Routledge.
  3. Braun, V. and Clarke, V., 2023. Is thematic analysis used well in health psychology? A critical review of published research, with recommendations for quality practice and reporting. Health Psychology Review, 17(4), pp.695-718.
  4. Dixon, R. and Landau, D.E., 2021. Abusive Constitutional Borrowing: legal globalization and the subversion of liberal democracy. Oxford University Press.
  5. EPI, 2024. Environmental Performance Index 2024. Yale University.
  6. Gholamhosein Ghoochani, S., Hatami Yazd, A. and Kolahi, M., 2023. Wetlands Conservation Through CEPA Program, a Case Study of Hashilan Wetland in Kermanshah. Environmental Education and Sustainable Development, 11(3), pp.159-174. (In Persian with English Abstract).
  7. Howlett, M., 2019. Designing public policies: Principles and instruments. Routledge.
  8. Jahanishakib, F., Erfani, M. and Yusefi Rubiat, E., 2020. Explanation of Effective Drivers in Environmental Management of South Khorasan Province Using Structural Analysis. The Journal of Spatial Planning, 24(1), pp.109-127. (In Persian with English Abstract).
  9. Kahrobaei, A., Kolahi, M. and Anabestani, A., 2022. Impact of Socio-economic factors on the Success of Rangeland Management Plans at Baharkish Watershed of Quchan County. Journal of Geographical Studies of Mountainous Areas, 3(11), pp.189-206. (In Persian with English Abstract).
  10. Kermani, B.M.M., Mirzaei, H., Kolahi, M. and Kermani, M., 2023. Sociological Explanation of Factors Affecting Households Energy Consumption in Iran. Journal of Electrical Electronics Engineering, 2(3), 249-258. https://dx.doi.org/10.33140/JEEE
  11. Khashtabeh, R., Akbari, M., Kolahi, M. and Talebanfard, A., 2021. Assessing the effects of desertification control projects using socio-economic indicators in the arid regions of eastern Iran. Environment, Development and Sustainability, 23(7), pp.10455-10469.
  12. Kiger, M.E. and Varpio, L., 2020. Thematic analysis of qualitative data: AMEE Guide No. 131. Medical teacher, 42(8), pp.846-854.
  13. King, N., 2012. Doing template analysis. Qualitative organizational research: Core methods and current challenges, 26, p.426.
  14. Kolahi, M. and AzimiSeginSara, R., 2023. Socio-environmental responsibility in Iranian universities: A multidimensional perspective. Environmental Conservation, 50(4), pp.267-274.
  15. Kolahi, M., 2020. Administrative organizational structures towards general environmental policies. Quarterly Journal of the Macro and Strategic Policies, 8(31), pp.510-534. (In Persian with English Abstract).
  16. Kolahi, M., 2021. Natural resources stakeholders. Journal of Water and Sustainable Development, 8(1), pp. 19-30. (In Persian with English Abstract).
  17. Kolahi, M., Davary, K. and Omranian Khorasani, H., 2024. Integrated approach to water resource management in Mashhad Plain, Iran: actor analysis, cognitive mapping, and roadmap development. Scientific Reports, 14(1), p.162.
  18. Kolahi, M., Jannatichenar, M., Davies, K. and Hoffmann, C., 2023. Legal conflicts among natural resources stakeholders in Iran. British Journal of Middle Eastern Studies, 50(1), 160-179.
  19. Kolahi, M., Omranian Khorasani, H. and Sharifi, Z., 2023. Socio-Economic Analysis of the Renovation and Improvement Plan of Urban Texture Surrounding Razavi Holy Shrine. Physical Social Planning, 10(2), pp.17-32. (In Persian with English Abstract).
  20. Lownsdale, W.S., 2001. The development and validity of the psychological symptoms scan. Northern Illinois University.
  21. LRPIRI, 2024. Laws and Regulations Portal of Islamic Republic of Iran. Available at: https://qavanin.ir/ (Accessed 23 May 2024).
  22. Mamivand, B., Aminisabeq, Z., Sadeh, E. and Khalaj, M., 2018. Designing a Model for Environmental Policies in Iran. Social Science Quarterly, 12(40), pp.31-58. (In Persian with English Abstract).
  23. Matoufi, A. and Dankoub, M., 2017. Prioritizing the effective factors on environmental policy formulation in Iran using ANP method. Parliament and Strategy Journal, 24, pp. 125-156 (In Persian with English Abstract).
  24. Mianabadi, A., Davary, K., Kolahi, M. and Fisher, J., 2022. Water/climate nexus environmental rural-urban migration and coping strategies. Journal of Environmental Planning and Management, 65(5), pp.852-876.
  25. Mianabadi, A., Davary, K., Mianabadi, H., Kolahi, M. and Mostert, E., 2023. Toward the development of a conceptual framework for the complex interaction between environmental changes and rural-urban migration. Frontiers in Water, 5, 1142307.
  26. Mohammadabadi, F. and Kolahi, M., 2022. Factors affecting people's engagement in the implemented natural resources plans at Khorasan Razavi Province. Journal of Range and Watershed Managment, 74(4), pp.821-835. (In Persian with English Abstract).
  27. Nowell, L.S., Norris, J.M., White, D.E. and Moules, N.J., 2017. Thematic analysis: Striving to meet the trustworthiness criteria. International journal of qualitative methods, 16(1), p.1609406917733847.
  28. Paieste, M., Kolahi, M. and Omranian Khorasani, H., 2022. Promoting natural resource management with an emphasis on good governance. Rangeland, 16(1), pp.140-157. (In Persian with English Abstract).
  29. Pirali Zefrehei, A.R., Kolahi, M. and Fisher, J., 2022. Ecological-environmental challenges and restoration of aquatic ecosystems of the Middle-Eastern. Scientific Reports, 12(1), p.17229.
  30. PourAsghar Sangachin, F., 2019. Environmental Policy Making. Environmental Encyclopedia, 1(1), pp.1-4. (In Persian with English Abstract).
  31. Pourbafrani, H. and Hemati, M., 2016. A Critique on Iranian Criminal Policy towards Environmental Crimes. Parliament and Strategy Journal, 23, pp. 349-373. (In Persian with English Abstract).
  32. Ramezani Ghavam Abadi, M. and Shafighfard, H., 2016. Sustainable Development and Right to a Healthy Environment: Contradiction or Companionship, World PoliticsA QuarterlyJournal,5(1),pp.241-271. (In Persian with English Abstract).
  33. Ravanbakhsh, M., 2013. Iran situation in environmental sustainable development. Environment and Development Journal, 4(7), pp.73-82. (In Persian with English Abstract).
  34. Rezvanifar, M., 2014. An introduction to environmental policy in Iran's legal system. Majd Publication, Tehran. (In Persian)
  35. Soleymani, A., Farani, A.Y., Karimi, S., Azadi, H., Nadiri, H. and Scheffran, J., 2021. Identifying sustainable rural entrepreneurship indicators in the Iranian context. Journal of Cleaner Production, 290, p.125186.
  36. Sotoudeh Foumani, B., Kolahi, M., Mohammadi Limaei, S., Fisher, J. and Rostami Shahraji, T., 2021. Multiple streams framework and logging policy change in the Hyrcanian forests of Iran. Australian Forestry, 84(4), pp.191-199.
  37. Tamassoki, E. and Kolahi, M., 2023. Conceptual model for ethical roots of environmental crisis. Journal of Water and Sustainable Development, 9(4), pp.77-88. (In Persian with English Abstract).
  38. Tamassoki, E., Mohammadi Kangarani, H., Ashtariyan, K., Holisaz, A. and Naderi, F., 2021. Problemology of Iran's Environmental Policy-making. Iranian Journal of Public Policy, 7(2), pp.109-125. (In Persian with English Abstract).
  39. Trowbridge, J., 2022. A Six-Case Comparative Study to Identify Systems Thinking in Government-Designed Public Health Strategies (Doctoral dissertation, University of Toronto (Canada)).
محیط زیست و توسعه فرابخشی
دوره 9، شماره 83
بهار 1403
صفحه 112-127

صفحه اصلی

ارسال مقاله

تماس با ما