محیط زیست و توسعه فرابخشی
مجله علمی

ارزیابی امنیت بوم‌شناختی و آسیب‌پذیری گردشگری در منطقه حفاظت شده حرا

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان

پروانه سبحانی 1
افشین دانه کار 2

1 گروه محیط زیست، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران

2 گروه محیط زیست، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، کرج، ایران

https://doi.org/10.22034/envj.2025.497629.1452
چکیده
مقدمه: مفهوم امنیت بوم‌شناختی گردشگری به توسعه هماهنگ گردشگری و محیط زیست برای توسعه پایدار اشاره دارد. این مفهوم متکی بر حفظ ظرفیت‌های بوم‌شناختی محیط است. به‌عبارت دیگر امنیت بوم‌شناختی وضعیتی از اکوسیستم تعریف می‌شود که ساختار و عملکرد آن برای حفاظت از زیستگاه و حمایت از فعالیت‌های زندگی انسانی، اقتصادی و اجتماعی، یکپارچه، سالم و پایدار باشد. امنیت بوم‌شناختی گردشگری یک چارچوب تحقیقاتی جدید و ابزار عملی را، برای تجزیه و تحلیل توسعه پایدار منطقه‌ای فراهم می‌کند. این امر توسعه گردشگری با کیفیت بالا را تسهیل کرده و  از اکوسیستم‌های طبیعی نیز محافظت می‌کند. بنابراین، امنیت بوم‌شناختی برای بررسی منابع زیستی در ارتباط با جامعه، اقتصاد و محیط زیست از نقش مهمی برخوردار ‏است و به‌ویژه در ارتباط با مناطق تحت حفاظت، می‌تواند اطلاعات حیاتی را برای حفظ زیستگاه‌ها و راهبردهای حفاظتی در این مناطق فراهم ‏نماید. هدف از این مطالعه ارزیابی بوم‌شناختی گردشگری بر اساس ایجاد چارچوبی از ‏محرکه‌ها و فشارهای ایجاد شده در منطقه حفاظت شده حرا می‌باشد.
مواد و روش‌ها: برای این منظور از مدل DPSIR (نیروی محرکه- فشار- وضعیت- تأثیر- پاسخ) برای ارزیابی‌ها استفاده شد و شاخص‌های مؤثر بر امنیت بوم‌شناختی ‏گردشگری در منطقه حفاظت شده حرا مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت.‏ در ابتدا، بر اساس اسناد و مطالعات پیشین و با توجه به نظرات متخصصان و کارشناسان فهرستی از شاخص‌های مؤثری که می‌تواند امنیت بوم‌شناختی گردشگری را تحت تأثیر قرار ‌دهند، تهیه شد. ‏جامعه آماری نظرسنجی از متخصصان و کارشناسان بر اساس جدول مورگان 25 نفربوده که از ‏بین اساتید دانشگاهی با تخصص گردشگری، مؤسسات و سازمان‌های گردشگری با حداقل پنج سال سابقه فعالیت و پژوهش در زمینه گردشگری به‌صورت مصاحبه حضوری و تکمیل هم‌زمان پرسشنامه صورت گرفت. همچنین تجزیه و تحلیل داده‌ها از طریق روش‌ بیش‌ترین فراوانی و میانگین‌گیری و وزن‌دهی نیز با استفاده از مدل ANP صورت گرفت.
نتایج: نتایج نشان داد که بیش‌ترین امنیت بوم‌شناختی گردشگری (344/0) در شرق جزیره خورخوران و غرب ‏زیستگاه سایه خوش به‌ویژه مناطق مرکزی جنگل‌های مانگرو قابل مشاهده است و در مقابل کم‌ترین میزان (277/0)، مربوط به ‏شمال و جنوب منطقه اطراف جزیره مردو، خمیر لشتقان و قشم ساحلی به دلیل گسترش فعالیت‌های مختلف انسانی می‌باشد. علاوه براین، نتایج طبقه‌بندی امنیت بوم‌شناختی گردشگری نشان داد که منطقه حفاظت شده حرا دارای 68/56 درصد ‏طبقه امن بوم‌شناختی گردشگری و 32/43 درصد طبقه ناامن می‌باشد. ارزیابی شاخص‌های مؤثر بر امنیت بوم‌شناختی گردشگری نیز حاکی از آن است که بیشترین امتیاز در بین "محرکه‌ها" مربوط به افزایش ساخت و سازها با مقدار 64/3، در بین "فشارها" شاخص برداشت بیش از حد از سرشاخه‌ها و تعلیف شترهای ‏سرگردان با مقدار 88/4، در بین شاخص‌های "وضعیت" سطح تراکم پوشش گیاهی با مقدار 22/3، در بین ضرایب "پاسخ‌ها" جلوگیری از سرشاخه‌زنی و تأمین علوفه برای تعلیف دام‌ها (به‌ویژه شتر) با مقدار 18/3 می‌باشد. مطابق نتایج، شاخص وضعیت در جنگل‌های مانگرو جزیره و تنگه خورخوران به دلیل محدودیت توسعه ‏فعالیت‌های انسانی کمترین مقدار را به خود ‏اختصاص داده است، درحالی‌که بیشترین شاخص وضعیت‏ در شمال، جنوب ‏منطقه و مراکز توسعه فعالیت‌های انسانی قابل ‏مشاهده است. همچنین بیشترین شاخص اثر مربوط به اطراف بنادر، اسکله‌های ‏تجاری و گردشگری، مناطق ساحلی و ‏مراکز توسعه گردشگری می‌باشد. براین اساس، در مناطقی که با توسعه فعالیت‌های انسانی همراه است، امنیت بوم‌شناختی کاهش یافته است و در راستای آن شاخص‌های "محرکه"، "فشار" و "اثر" نیز افزایش داشته است.
بحث: یافته‌ها نشان می‌دهد که بیشترین تهدیدات امنیت بوم‌شناختی گردشگری مربوط به فعالیت‌های انسانی کنترل ‏نشده و همچنین نظارت ناکافی بر توسعه و بهره‌برداری از بنادر و اسکله‌ها در منطقه است. بنابراین، کنترل این فشارها ‏و تهدیدات مستلزم برنامه‌ریزی و اجرای مدیریتی یکپارچه در سطح منطقه می‌باشد. نتایج این مطالعه ‏می‌تواند با ارائه گستره‌ای ‌از عوامل کلیدی و شاخص‌های مؤثر بر امنیت بوم‌شناختی گردشگری ‏در منطقه حفاظت شده حرا، به تصمیم‌گیران و برنامه‌ریزان ‏در تدوین برنامه‌ای مدیریتی و هم‌چنین اتخاذ اقداماتی راهبردی ‏در این منطقه کمک نماید.‏ تأکید بر آگاهی‌بخشی جوامع محلی، افزایش همکاری میان‌بخشی و استفاده از فناوری‌های نوین در پایش تهدیدات و توسعه پایدار گردشگری ‏می‌تواند منجر به حفاظت از اکوسیستم‌های طبیعی شود. همچنین نتایج این مطالعه، چارچوبی جامع برای برنامه‌ریزی‌های مدیریتی ‏و سیاست‌گذاری‌های محیط زیستی ارائه می‌دهد و می‌تواند به‌عنوان الگویی برای سنجش امنیت بوم‌شناختی و آسیب‌پذیری گردشگری در سایر مناطق باشد.

کلیدواژه‌ها

امنیت بوم‌شناختی گردشگری
مدل DPSIR
شاخص‌های مؤثر بوم‌شناختی
منطقه حفاظت شده حرا

موضوعات

  1. Akram, H., Hussain, S., Mazumdar, P., Chua, K.O., Butt, T.E. and Harikrishna, J.A., 2023. Mangrove Health: A Review of Functions, Threats, and Challenges Associated with Mangrove Management Practices. Forests, 14 (9), 1698.
  2. Chen, Y. and Wang, J., 2020. Ecological security early-warning in central Yunnan Province, China, ‎based on the gray model. Ecol. Indic, 111, 106000‎‏.‏
  3. Danekar, A., Azizi Jalilian, M., Lotfikhah, S., Forouzad, M., Davar, L., Samadi, B., Yaqhubzadeh, M., Mafi Gholami, D., Fayazi, S., Mashhadhi, M., Khatibi, A., Petrosian, H., Dadashizadeh, Z. and Khodam Astanehhossein, A.R., 2019. Action plan integrated management of the coastal area of Khamir city. The study plan for the integrated management of the coastal areas of Hormozgan province, Ports and Maritime Organization, Iran Construction Consulting Engineers, 382 p. (In Persian).
  4. Ehara, M., Hyakumura, K., Sato, R., Kurosawa, K., Araya, K., Sokh, H. and Kohsaka, R., 2018. ‎Addressing maladaptive coping strategies of local communities to changes in ‎ecosystem ‎service provisions using the DPSIR framework. Ecol. Econ, 49, 226–238‎‏.‏
  5. Etemadi, H., Smoak, J.M. and Abbasi, E., 2021. Spatiotemporal pattern of degradation in arid ‎mangrove forests of the Northern Persian Gulf. Oceanologia, 63 (1), 99-114.‎
  6. Gan, L., Wen, Q., Lev, B. and Jiang, W., 2023. Tourism ecological security evaluation based on dynamic super-efficiency network SBM from the perspective of all-for-one tourism. Journal of Cleaner Production, 429, 139333.
  7. Garmaeepour, R., Danehkar, A., Alizadeh Shabani, A. and Sobhani, P., 2024. Comparison and prioritization of environmental threats in natural habitats of mangrove forests of Iran. Journal of Natural Environmental Hazards, 1-1. (In Persian).
  8. He, X., Cai, C. and Shi, J., 2023. Evaluation of tourism ecological security and its driving mechanism in the Yellow River Basin, China: Based on open systems theory and DPSIR model. Systems, 11(7), 336.
  9. Heydari, M., Razaghi Borkhani, F., Azizi Khalkhili, T. and Barati, A.A., 2014. Components explaining the ecological security of rural tourism. The Fourth International Conference and the Seventh National Conference on the Protection of Natural Resources and the Environment along with the Fifth National Conference on Forestry of Iran. (In Persian).
  10. Huang, Q., Peng, B., Wei, G. and Wan, A., 2021. Dynamic assessment and early warning of ‎ecological security: a case study of the Yangtze River urban agglomeration. Nat. Hazards, ‎‎107 (3), 2441–2461‎‏.‏
  11. Jafariazar, S., Sabzghabaei, G.R., Tavakoly, M. and Dashti, S.S., 2017. Assessment and Analysis of Khur-e-khuran International Wetland Environmental Risks Using Multi-Criteria Decision-Making Methods. Irrigation Sciences and Engineering, 40(3), 63-75 (In Persian).
  12. Kabuli, M., Aliabadian, M., Tohidi Far, M., Hashemi, A.R. and Roselar, C., 2016. Bird Atlas of Iran. Academic Jahad of Alborz Province (Kharazmi), 628p (In Persian).
  13. Khan, I., Hou, F. and Le, H.P., 2021. The impact of natural resources, energy consumption, and ‎population growth on environmental quality: fresh evidence from the United States of ‎ Sci. Total Environ, 754, 142222.‎
  14. Khorani, A., Biniyaz, M. and Amiri, H.R., 2015. Changes in mangrove forests level according to climatic fluctuations (case study: forests between Khamir port and Qeshm). Journal of Aquatic Ecology, 5(2), 100-111 (In Persian).
  15. Li, Y., Liu, Z. and Liu, G., 2023. Evaluation of tourism ecological security based on driving force–pressure–state–influence–response framework and analysis of its dynamic evolution characteristics and driving factors in Chinese province territory. Sustainability, 15(18), 13680.
  16. Liu, Y., Zhao, Ch., Liu, X., Chang, Y., Wang, H., Yang, J., Yang, X. and Wei, Y., 2021. The multi-dimensional perspective of ecological security evaluation and drive mechanism for Baishuijiang National Nature Reserve, China, Ecological Indicators, 132, 108295.
  17. Liu, C., Li, W., Xu, J., Zhou, H., Li, C. and Wang, W., 2022. Global trends and characteristics of ecological security research in the early 21st century: A literature review and bibliometric analysis. Ecological Indicators, 137, 108734.
  18. Lu, C., Li, W., Pang, M., Xue, B. and Miao, H., 2018. Quantifying the economy-environment ‎‎interactions in tourism: case of Gansu Province, China[J]. Sustainability, 10 (3), 711‎‏.‏
  19. Mafi-Gholami, D., Baharlouii, M. and Mahmoudi, B., 2018. Erosion and accretion monitoring in mangrove forests using remote sensing and Digital Shoreline Analysis System (DSAS) (Case study: Hara Biosphere reserve). Journal of Environmental Studies, 43(4), 633-646 (In Persian).
  20. Mafi-Gholami, D., Zenner, E.K., Jaafari, A., Bakhtyari, H.R.R. and Bui, D.T., 2019. Multihazards vulnerability assessment of southern coasts of Iran. Journal of Environmental Management, 252, 109628.
  21. Novikau, A., 2021. The evolution of the natural protected areas system in Belarus: From ‎communism to authoritarianism. Glob. Ecol. Conserv, 26, e01486.‎
  22. Pham, T.D. and Yoshino, K., 2016. Impacts of mangrove management systems on mangrove changes in the Northern Coast of Vietnam. Tropics, 24 (4), 141-151.
  23. Ruan, W.Q., Li, Y.Q., Zhang, S.N. and Liu, C.H., 2019. Evaluation and drive mechanism of tourism ecological security based on the DPSIR-DEA model. Tour. Man, 75, 609–625.
  24. Saaty, T.L. and Vargas, L.G., 2012. Models, Methods, Concepts & Applications of the Analytic ‎Hierarchy Process. Springer Science & Business Media.‎
  25. Saaty, T.L., 2005. Theory and Applications of the Analytic Network Process: Decision Making with ‎Benefits, Opportunities, Costs, and Risks. RWS publications.‎
  26. Segaran, T.C., Azra, M.N., Lananan, F., ‎Burlakovs, J., Vincevica-Gaile, Z., ‎Rudovica, V. and Satyanarayana, B., 2023. ‎Mapping the Link between ‎Climate Change and Mangrove Forest: A ‎Global Overview of the Literature. ‎Forests, 14 (2), 421. ‎doi:‎3390/f14020421.
  27. Shi, D., Guan, J., Wan, D. and Liu, J., 2024. Assessing the ecological security of tourism in Northeast China. Open Geosciences, 16(1), 20220545.
  28. Singh, M., Schwendenmann, L., Wang, ‎, Adame, M.F. and Mandlate, L.J.C., 2022. Changes in mangrove carbon ‎stocks ‎and exposure to sea level rise ‎‎(SLR) under future climate scenarios. ‎Sustainability, 14(7), 3873.‎ doi: 10.3390/su14073873.‎
  29. Sippo, J.Z., Lovelock, C.E., Santos, I.R., Sanders, C.J. and Maher, D.T., 2018. Mangrove mortality in a changing climate: An overview. Estuarine, Coastal and Shelf Science, 215, 241-249.
  30. Sobhani, P. and Danehkar, A., 2023a. Assessment of environmental hazards and vulnerability of Hara protected area using DPSIR model. Environmental Management Hazards, 10(3), 215-232 (In Persian).
  31. Sobhani, P. and Danehkar, A., 2023b. Investigating the trend of land cover/land use changes and the level of ecological risk in the Hara Protected Area. Journal of Sustainable development of the geographical environment. (In Persian).
  32. Sobhani, P. and Danehkar, A., 2023c. Natural features and management areas of Khamir and Gheshm mangrove forests. Nature of Iran, 8 (4-41), 97-112 (In Persian).
  33. Sobhani, P. and Danehkar, A., 2024d. Evaluation of Natural Capital Changes and Ecological Sustainability in the Hara Protected Area. Geography and Environmental Sustainability, 14(2), 49-63 (In Persian).
  34. Sobhani, P. and Danehkar, A., 2024e. Investigating tourism climate conditions in Iran's mangrove forests using Tourism Comfort Climate Index (TCI) and Holiday Climate Index (HCI). Journal of Natural Environment, 75(Special Issue Coastal and Marine Environment), 29-45.
  35. Sobhani, P., Esmaeilzadeh, H. and Mostafavi, H., 2021. Simulation and impact assessment of ‎future land use and land cover changes in two protected areas in Tehran, Iran. Sust. Cities ‎Soc, 75, 1–11. ‎
  36. Sobhani, P., Esmaeilzadeh, H., Sadeghi, S.M.M. and Marcu, M.V., 2022. Estimation of Ecotourism ‎Carrying Capacity for Sustainable Development of Protected Areas in Iran. Int. J. Environ. ‎ Public Health, 19, 1059.‎
  37. Sobhani, P., Esmaeilzadeh, H., Wolf, I.D., Deljouei, A., Marcu, M.V. and Sadeghi, S.M.M., 2023. Evaluating the ecological security of ecotourism in protected area based on the DPSIR model. Ecological Indicators, 155, 110957.
  38. Wang, J.F., Zhang, T.L. and Fu, B.J., 2016. A measure of spatial stratified heterogeneity. ‎ ‎Indic, 67, 250–256‎‏.‏
  39. Wang, X., Xiong, J., Wang, J., Liu, M. and Zhang, J., 2024. Spatiotemporal evolution and driving factors of tourism ecological adaptation in the Dongting Lake Area, China. Ecological Informatics, 80, 102459.
  40. Wei, S.M., Pan, J.H. and Liu, X., 2020. Landscape ecological safety assessment and landscape ‎pattern optimization in arid inland river basin: Take Ganzhou District as an example. Hum. ‎Ecol Ris. Ass, 26 (3), 782–806.‎
  41. Xiaobin, M., Biao, S., Guolin, Xing, Z. and Li, L., 2021. Evaluation and spatial effects of tourism ‎ecological security in the Yangtze River Delta.Ecological Indicators, 131,108190.‎
  42. Yaghoubzadeh, M., Salmanmahiny, A., Mikaeili Tabrizi, A., Danehkar, A. and Moslehi, M., 2022. Prioritizing environmental hazards of mangrove forests in Hormozgan province. Journal of Natural Environmental Hazards, 10(30), 69-82 (In Persian).
  43. Zhang, X., Wang, L., Miao, L. and Zhang, Q., 2024. Development and application of a comprehensive evaluation index system for groundwater quality evolution patterns. Environmental Research, 262, 119896.
محیط زیست و توسعه فرابخشی
دوره 9، شماره 86
زمستان 1403
صفحه 27-46

صفحه اصلی

ارسال مقاله

تماس با ما