عوامل مؤثر بر راه‏کارهای پیشنهادی جهت ارتقاء سطح همکاری خانوارها در اجرای طرح پرداخت بر اساس دورریز (PAYT) در سیستم مدیریت پسماند شهر تهران

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان

1 گروه فناوری‌های محیط‌زیست، پژوهشکده علوم محیطی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

2 گروه اگرواکولوژی، پژوهشکده علوم محیطی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

3 مرکز مطالعات سنجش از دور و GIS، دانشکده علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

10.22034/envj.2025.520951.1497
چکیده
مقدمه: یکی از جدی‌ترین چالش‌های مدیریت شهری افزایش روزافزون پسماند شهری (به‌خصوص در کلانشهرها) است که مدیریت اصولی پسماند بدون مشارکت عمومی را غیرممکن می‌سازد. در این بین موضوعات مرتبط با ذخیره‌سازی و جمع‌آوری پسماند و همچنین نحوه وضع و اخذ بهای خدمات مدیریت پسماند که در ارتباط مستقیم با مردم بوده و به شدت متأثر از میزان مشارکت شهروندان است، از اهمیت بیشتری در موضوع جلب مشارکت شهروندان دارد. امروزه ابزار‏های اقتصادی به‌عنوان یکی از سازوکارهای مهم جهت تقویت مشارکت عمومی در راستای اجرای موفقیت‌آمیز برنامه‌های مدیریت پسماند شناخته می‌شود. روش پرداخت بر اساس دورریز (PAYT) یکی از روش‌های وضع و وصول بهای خدمات مدیریت پسماند است که اجرای درست آن نه تنها می‌تواند ضامن پایداری اقتصادی کلی سیستم مدیریت پسماند باشد، بلکه می‏تواند به‏عنوان عامل محرکی در کاهش تولید پسماند، افزایش تفکیک از مبدأ و افزایش مشارکت مردم در پیاده‌سازی برنامه‌های مدیریت پسماند عمل کند. با این وجود اجرای این روش می‌تواند از منظر اجتماعی مشکلاتی ایجاد کند که می‌بایست راه‏کارهای متناسب با آن شناسایی و اولویت‌بندی شود. در همین راستا رضایت عمومی و مشارکت مردم و نیز بررسی همکاری ذی‌نفعان کلیدی بسیار مهم است که هدف اصلی این مقاله است.
مواد و روش‌ها: در پژوهش حاضر با جمع‏آوری اطلاعات از طریق پرسشنامه از 1150 خانوار در شهر تهران که با روش نمونه‏‌گیری تصادفی خوشه‏‏‌ای چند مرحله‏ای انتخاب شده است، تحلیل کیفی برخی از متغیرهای مهم و نیز بهره‏گیری از الگوی لاجیت تلاش شده است تا عوامل مؤثر بر راه‏کارهای پیشنهادی جهت ارتقاء سطح همکاری مردم در اجرای طرح PAYT در شهر تهران مورد بررسی قرار گیرد. 
نتایج: نتایج نشان می‌‏دهد 55 درصد از شهروندان در سطح شهر تهران آموزش و اطلاع‌رسانی از طریق رسانه‌های مختلف را راه‏کار مؤثری برای موفقیت این طرح می‌دانند. شفاف‌سازی اطلاعات و هزینه‌های مدیریت پسماند توسط شهرداری با 18 درصد در اولویت بعدی قرار دارد. همچنین ارزیابی اثرات احتمالی اجرای طرح نشان داد شاخص جمعی (کل) آثار احتمالی 61/0 است که در مقیاس 0 تا 1 نشان‏دهنده ارزیابی نسبتاً مثبت اما نه خیلی قوی و محتاطانه شهروندان نسبت به اجرای طرح  PAYT و آثار کلی احتمالی آن است. شهروندان اگرچه به منافع محیط‏‌زیستی و عدالت‌‏پایه این سیستم امیدوارند، اما درباره اجرا، هزینه‌ها و رفتارهای غیرقانونی نگرانی‌هایی دارند. همچنین الگوی لاجیت  نشان می‏دهد شاخص جمعی آثار احتمالی به‏‌لحاظ آماری بر احتمال تأثیرگذاری راه‏کارهای اطلاع‌‏رسانی و آگاهی‏بخشی بر همکاری در طرح، تأثیر مثبت معنی‏‌داری دارد.
بحث: مطابق نتایج بدست‌آمده پیشنهاد می‌شود که در درجه نخست، با زبان ساده روش اجرای این طرح به شهروندان آموزش داده شود و اطلاع‏رسانی جامع صورت گیرد تا این حس مشارکت مردمی در آن‌ها افزایش یابد. همچنین لازم است این طرح به‌صورت پایلوت در چند محله در سطح شهر تهران انجام شود تا بتوان با استفاده از بازخورد واقعی مردم از اثرات آن نسبت به تدقیق راه‏کارهای پیشنهادی اقدام کرد. در نهایت شفاف‌سازی جریان اطلاعاتی شامل موضوعات مبتنی بر نحوه محاسبه بهای خدمات مدیریت پسماند، منابع دریافتی از مردم و میزان کاهش بهای خدمات مدیریت پسماند برای شهروندان با مشارکت بیشتر از طریق ایجاد پلتفرم‌های آنلاین برای دسترسی شهروندان به اطلاعات شفاف (به‌ویژه در مناطق توسعه‌یافته) می‌تواند نقش موثری در موفقیت اجرای طرح داشته باشد. 

کلیدواژه‌ها

موضوعات


1.       Ahmadi, A. and Jahangard, A., 2012. Ranking Tehran neighborhoods in terms of level of wealth and quality of life using Fuzzy TOPSIS. Journal of Urban Economics, No. 1, Series 7, 127-148.
2.       Ajzen, I., 2020. The theory of planned behavior: A review of its applications in waste management behavior. Journal of Environmental Psychology, 70, 101460. https://doi.org/10.1016/j.jenvp.2020.101460
3.       Barr, S., Ford, N.J. and Gilg, A.W., 2003. Attitudes towards recycling household waste in Exeter, Devon: quantitative and qualitative approaches. Local Environment, 8(4), 407-421.
4.       Batllevell, M. and Hanf, K., 2008. The fairness of PAYT systems: Some guidelines for decision-makers. Waste management, 28(12), 2793-2800.
5.       Ghorbani, M., 2019. Survey Research Method (Practical Guide). Ferdowsi University of Mashhad Publications.
6.       Gradus, R., Homsy, G.C., Liao, L. and Warner, M.E., 2019. Which US municipalities adopt Pay-As-You-Throw and curbside recycling? Resources, Conservation and Recycling, 143, 178-183.
7.       Gujarati, D., 2003. Basic econometrics. McGraw Hill.
8.       Hekmatnia, N., 2009. Estimating the costs of household waste collection using WAGS software. Third Specialized Conference and Exhibition on Environmental Engineering. Tehran: October 6, 2009.
9.       Larsen, A.W., Merrild, H., Møller, J. and Christensen, T.H., 2010. Waste collection systems for recyclables: An environmental and economic assessment for the municipality of Aarhus (Denmark). Waste Management, 30(5), 744-754.
10.    Li, D., Zhao, L., Ma, S., Shao, S. and Zhang, L., 2019. What influences an individual’s pro-environmental behavior? A literature reviews. Resources, Conservation and Recycling, 146, 28-34.
11.    Liu, J. and Liu, Y., 2021. Policy effectiveness of waste pricing schemes in Asian cities. Environmental Research Letters, 16(8), 084007. https://doi.org/10.1088/1748-9326/ac121e
12.    Maddala, G.S., 1983. Limited-dependent and qualitative variables in econometrics. Cambridge University Press.Sun, Y., Song, J.,&  Song, D. (2012). An empirical study on influencing factors of residents’ D. Li, et al. Resources, Conservation & Recycling 146 (2019) 28–34 33 environmental behavior. J. Manage 9 (1), 144–150 (in Chinese).
13.    OECD., 2022. The circular economy in cities and regions: Policy highlights. OECD Environment Working Paper Series. https://www.oecd.org/environment.
14.    Schwartz, P., 2010. The polluter-pays principle. In Research handbook on international environmental law. Edward Elgar Publishing.
15.    Sun, Y., Song, J. and Song, D., 2012. An empirical study on influencing factors of residents’ D. Li, et al. Resources, Conservation & Recycling 146 (2019) 28–34 33 environmental behavior. J. Manage 9 (1), 144–150 (in Chinese).
16.    Tchobanoglous, G., Theisen, H. and Vigil, S., 1993. Integrated solid waste management: Engineering principles and management issues. McGraw-Hill Companies, Incorporated.
17.    Tehran Urban Planning and Research Center, 1400. Tehran Waste Management Master Plan. Department of Urban Services and Environment.
18.    Vorobeva, D., Scott, I.J., Oliveira, T. and Neto, M., 2022. Adoption of new household waste management technologies: The role of financial incentives and pro-environmental behavior. Journal of Cleaner Production, 362, 132328.
19.    Wang, Z., Zhang, B. and Yin, J., 2021. Determinants of residents' waste sorting intentions: Evidence from urban China. Resources, Conservation & Recycling, 167, 105325. https://doi.org/10.1016/j.resconrec.2020.105325
20.    Whostler, D., 2009. An introductory guide to SHAZAM. Retrieved June 15 2009, from http://www. shazam. econ. ubc. ca. Logit Test for Heteroskedasticity.
21.    Whostler, D., 2009. An introductory guide to SHAZAM. Retrieved June 15 2009, from http://www. shazam. econ. ubc. ca. Logit Results
22.    Wilson, D.C., Rodic, L. and Modak, P., 2021. Global Waste Management Outlook 2021. United Nations Environment Programme (UNEP) and International Solid Waste Association (ISWA).
23.    Yu, K.Y., 2017. Volume-Based Waste Fee (VBWF) System for Municipal Solid Waste.
24.    Yu, Y., Liu, Y. and Chen, H., 2022. A comparative analysis of PAYT systems: Equity and effectiveness in waste reduction. Waste Management, 138, 142–153. https://doi.org/10.1016/j.wasman.2021.11.040
25.    Zhang, B., Lai, K.H., Wang, B. and Wang, Z., 2019. From intention to action: How do personal attitudes, facilities accessibility, and government stimulus matter for household waste sorting? Journal of environmental management, 233, 447-458.
26.    Zhang, X. and Zhao, W., 2023. Exploring household acceptance of PAYT in urban China. Journal of Environmental Management, 332, 117-131. https://doi.org/10.1016/j.jenvman.2023.117131