تحلیل چالش‌ها و راهبردهای مدیریت پسماند در نواحی روستایی (مطالعه موردی: روستاهای شهرستان شاهرود)

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسنده

سازمان حفاظت محیط زیست ایران، اداره کل حفاظت محیط زیست استان سمنان، سمنان، ایران

چکیده
مقدمه: در دهه‌های اخیر با افزایش روزافزون جمعیت، صنعتی شدن جوامع، تغییر در سبک زندگی و افزایش تنوع نیازهای انسانی، میزان تولید مواد زائد و پسماند با پیامدهای منفی برای سلامت انسان و محیط افزایش یافته است. نواحی روستایی نیز به تبع با انواع مختلف پسماندها و پیامدهای منفی آنها روبه‌رو بوده‌اند و مدیریت پسماندها به یکی از چالش‌های اساسی توسعه پایدار روستایی جهت حفظ محیط زیست تبدیل شده است. در همین راستا پژوهش حاضر با هدف شناسایی چالش‌ها، تحلیل مشکلات و ارائه راهبردهای مدیریت پسماندهای روستایی (مطالعه موردی روستاهای شهرستان شاهرود) صورت گرفت تا بدینوسیله شناختی جامع از موانع، مشکلات و محدودیت‌هایی که موجب مدیریت نامطلوب پسماند روستایی در منطقه مورد مطالعه شده است، حاصل آید و این شناخت همه‌جانبه وضع موجود، زمینه‌ساز اتخاذ برنامه‌های هدفمند جهت رفع موانع و مدیریت صحیح پسماند روستایی در میان روستاهای مورد مطالعه گردد.
مواد و روش‌ها: این پژوهش از لحاظ نحوه گردآوری داده‌ها میدانی، به لحاظ هدف کاربردی و از نظر روش توصیفی- تحلیلی است. جامعه آماری این پژوهش دهیاران، اعضای شورا و ساکنان روستاهای شهرستان شاهرود بودند که با استفاده از فرمول کوکران، 380 نفر از آنان انتخاب شدند. روش گردآوری داده‌ها، به دو روش اسنادی و پیمایشی بوده است. از روش اسنادی برای بررسی سوابق و تبیین مسأله و از روش پیمایشی برای گردآوری داده‌ها با ابزار مشاهده، مصاحبه و تکمیل پرسشنامه بین ساکنان استفاده شده است. همچنین داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار SPSS و تکنیک تحلیل عاملی اکتشافی تجزیه و تحلیل شده‌اند.
نتایج: نتایج به دست آمده از تحلیل عامل اکتشافی نشان داد که مدیریت پسماند در این روستاها با مشکلات متعددی مواجه است و در مجموع هفت عامل مدیریت دفع (درصد واریانس 2/25)، زیست‌محیطی (درصد واریانس 1/18)، بهداشتی (درصد واریانس 2/12)، آموزشی (درصد واریانس 1/11)، امکانات و تجهیزات (درصد واریانس 7/9)، فرهنگی (درصد واریانس 3/6) و آگاهی (درصد واریانس 9/4)، 87 درصد از تغییرات واریانس کل عوامل مربوط به مشکلات مدیریت پسماندهای روستایی را در منطقه مورد مطالعه تبیین نمودند.
بحث: این عوامل پیامدهایی همچون آلودگی خاک و آب، افزایش بیماری‌ها و تهدید سلامت ساکنان را می‌تواند به دنبال داشته باشد. تحقق توسعه پایدار در نواحی روستایی شاهرود نیازمند نگاه جامع به مدیریت پسماند، تلفیق اقدامات فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و نهادی و جلب مشارکت فعال مردم و مسؤولان محلی است. این رویکرد نه تنها به حفظ محیط‌زیست و سلامت جامعه روستایی کمک می‌کند، بلکه زمینه‌ساز رشد اقتصادی و بهبود کیفیت زندگی ساکنان این مناطق خواهد بود. برای تحقق توسعه پایدار در نواحی روستایی شاهرود از طریق بهبود مدیریت پسماند، باید مجموعه‌ای از اقدامات و راهبردهای کلیدی را دنبال کرد که در سه بعد زیرساختی، فرهنگی- اجتماعی و نهادی- اقتصادی قابل دسته‌بندی است. برنامه‌ریزی برای مدیریت صحیح پسماند و توجه به اثرات زیانبار پسماند بر محیط‌زیست یکی از اصول ضروری در راستای تأمین منافع بلندمدت توسعه پایدار کشور است. در پایان، کمپوست‌سازی به عنوان یک راهکار کم‌هزینه و مؤثر برای مدیریت پسماندهای آلی در جوامع روستایی، افزایش دانش عمومی درباره تفکیک زباله و اهمیت بازیافت از طریق برنامه‌های آموزشی و جلسات اطلاع‌رسانی و توسعه زیرساخت‌ها با هدف کاهش اثرات زیست‌محیطی، افزایش بهره‌وری اقتصادی، و ارتقای کیفیت زندگی در مناطق روستایی پیشنهاد می‌شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

1.     Ahmadi, M. and Jahansoozi, M., 2021. Analyzing the Factors affecting Rural Waste Management Areas in Shirin Dareh district, Quchan County. Geography and Environmental Sustainability, 11, 115-137.
2.     Akbarpour, M., Amiri, A. and Azimi, S., 2022. Analysis of rural waste management using analysis of pls structural model (case study Mahidasht Village, Kermanshah).
3.     Akbarpour, M. and Rezaei, P., 2023. Analyzing the effective factors on sustainable waste management policymaking in selected rural tourism areas of Paveh Count. Geography and Environmental Sustainability, 13, 15-28.
4.     Anabestani, A.A., Jomei, A. and Boozarjomehri, K., 2020. Investigating the impact of villagers participation in the process of rural waste management (Case study: Nimbluk District of Ghayenat County). Geography and Territorial Spatial Arrangement, 10, 69-90.
5.     Brotosusilo, A. and Nabila, S.H., 2020. Community engagement and waste management policy: A comparative analysis.  E3S Web of Conferences, 2020. EDP Sciences, 03022.
6.     Darban Astane, A. and Hajilo, M., 2017. Factors affecting the rural domestic waste generation. Global Journal of Environmental Science and Management, 3, 417-426.
7.     Emara, K., 2023. Sustainable solid waste management in rural areas: A case study of Fayoum governorate, Egypt. Energy Nexus, 9, 100168.
8.     Kazemiyeh, F., Eidi, A. and Motalem, M., 2023. Analysis of Barriers to Rural Waste Management (Case Study: Central District of Urmia County). Environmental Sciences, 21, 147-162.
9.     Kharabati, S. and Ebrahimiyan, N., 2022. Investigation and analysis of physical-functional characteristics in rural housing (Case study: Garman village of Shahrood). Journal of Architecture in hot and dry climate, 9, 223-241.
10. Kordi, Z., Salehi, H. and Hamzeh, F., 2021. Investigating Waste Management Policy in Rural Areas (Case Study: Cannes Villages). Geography (Regional Planning), 11, 806-827.
11. Medi, H. and Khani, A.A., 2020. Studing the Role of Education in Raising the Ecological Literacy of the Rural Community (Case Study: Aftabdar Village in Qazvin Alamut Region).
12. Mihai, F.C., Gundoğdu, S., Markley, L.A., Olivelli, A., Khan, F. R., Gwinnett, C., Gutberlet, J., Reyna-Bensusan, N., Llanquileo-Melgarejo, P. and Meidiana, C., 2021. Plastic pollution, waste management issues, and circular economy opportunities in rural communities. Sustainability, 14, 20.
13. Mohamad, N.H. and Masngut, M.I., 2023. Factors influencing awareness and practice on household solid waste management among rural areas residents at Alor Pongsu, Kerian District. Healthscope: The Official Research Book of Faculty of Health Sciences, UiTM, 6, 31-42.
14. Nemati, M., Abiyat, M., Babaii, A.A. and Shojaian, A., 2020. Assessment and evaluation of the optimal waste management in rural areas Case study: Abadan County. Regional Planning, 10, 81-94.
15. Norouzi, A., Arani, B.G. and Abdolhoseini, M., 2022. Investigating the effects of waste management on the rural environments of Shahin Shahr and Maymeh counties.
16. Nxumalo, S.M., Mabaso, S.D., Mamba, S.F. and Singwane, S.S., 2020. Plastic waste management practices in the rural areas of Eswatini. Social Sciences & Humanities Open, 2, 100066.
17. Pourahmadi, G., Irandoust, M. and Adhami, J., 2022. Antecedents and Consequences of Sustainable Human Resource Management in Waste Management Organizations. Journal of Management and Sustainable Development Studies, 2, 109-128.
18. Rahimzadeh, H., Mosaferi, M., Taghipour, H. and Safari, G., 2020. Problems of Rural Waste Management in the Northwest of Iran in 2017: Provision of a Suitable Model for Management with the Participation of Stakeholders. Journal of health research in community, 6, 20-32.
19. Rodseth, C., Notten, P. and Von Blottnitz, H., 2020. A revised approach for estimating informally disposed domestic waste in rural versus urban South Africa and implications for waste management. South African Journal of Science, 116, 1-6.
20. Vinti, G. and Vaccari, M., 2022. Solid waste management in rural communities of developing countries: An overview of challenges and opportunities. Clean Technologies, 4, 1138-1151.