محیط زیست و توسعه فرابخشی

چکیده مقدمه: تالاب بین‌المللی حرای خورخوران در سواحل جنوبی ایران، نقش مهمی در جذب و تثبیت مواد مغذی مانند نیتروژن و فسفر دارد که باعث کاهش آلودگی منابع آبی و بهبود کیفیت آب می‌شود. افزایش مصرف کودهای شیمیایی در کشاورزی، ورود فاضلاب‌های شهری و صنعتی و تغییرات کاربری اراضی، فشار زیادی بر این اکوسیستم وارد کرده و موجب افزایش بار مواد مغذی در آب‌های ورودی به تالاب شده است. از این‌رو، کمی‌سازی و ارزش‌گذاری اقتصادی این خدمت اکوسیستمی، برای برنامه‌ریزی و مدیریت پایدار تالاب‌ها ضروری است. هدف از این مطالعه ارزیابی کمی میزان تثبیت نیتروژن و فسفر توسط تالاب بین‌المللی خورخوران، نقشه سازی توزیع مکانی صدور و تثبیت مواد مغذی و در گام آخر برآورد ارزش اقتصادی این خدمت اکوسیستمی با استفاده از دو روش هزینه اجتناب شده و انتقال ارزش/ منفعت می‌باشد.
مواد و روش‌ها: در این پژوهش، مدل NDR از بسته نرم‌افزاری InVEST برای شبیه‌سازی فرایند انتقال و تثبیت نیتروژن و فسفر در محدوده مطالعاتی به کار گرفته شد. داده‌های ورودی شامل نقشه کاربری، نقشه بارش و رواناب سطحی، مدل رقومی ارتفاع (DEM) و بار مواد مغذی ناشی از فعالیت‌های کشاورزی و شهری بودند. داده‌های ورودی در محیط نرم‌افزار ArcGIS پردازش شده و مدل اجرا شد. در ادامه خروجی‌های مدل شامل نقشه‌های صدور و تثبیت مواد مغذی استخراج شده و مناطق کلیدی تثبیت این عناصر مشخص گردید. سپس با روش هزینه اجتناب‌شده، ارزش اقتصادی خدمت تثبیت مواد مغذی بر اساس هزینه جایگزینی تصفیه این مواد در سیستم‌های مهندسی تصفیه فاضلاب محاسبه شد.
نتایج: نتایج مدل‌سازی نشان داد که تالاب حرای خورخوران سالانه 18/ 834 تن نیتروژن و 75/ 243 تن فسفر را تثبیت می‌کند که از ورود این مواد به منابع آبی و ایجاد مشکلاتی مانند شکوفایی جلبکی جلوگیری می‌کند. همچنین مناطق با پوشش جنگل‌های حرا و باتلاق‌های ساحلی بیشترین نقش را در تثبیت این عناصر داشتند، در حالی که مناطق کشاورزی و شهری بیشترین صدور مواد مغذی را نشان دادند. مقدار صدور سالانه نیتروژن از محدوده مطالعاتی 52/90 تن و مقدار صدور فسفر 48/21 تن برآورد شد که نشان‌دهنده اثرات منفی کاربری‌های انسانی بر بار مواد مغذی ورودی به تالاب است. نتایج ارزش اقتصادی این خدمت نیز نشان داد که هزینه حذف هر کیلوگرم نیتروژن و فسفر در سیستم‌های تصفیه فاضلاب معادل 1242000 و 6578000 ریال در سال 1402 برآورد شد. با توجه به میزان تثبیت مواد مغذی، ارزش کل این خدمت در محدوده مطالعاتی معادل 2639503 میلیون ریال (معادل 5738050 دلار در سال 2023) برآورد شد. 
بحث: نتایج این پژوهش تأکید می‌کند که تالاب حرای خورخوران یک فیلتر طبیعی مؤثر برای کاهش آلودگی منابع آبی است. حفظ و مدیریت این تالاب می‌تواند جایگزین اقتصادی مناسبی برای روش‌های پرهزینه تصفیه فاضلاب باشد. در نتیجه در سیاست‌گذاری‌های مدیریت محیط‌زیستی، توجه به خدمات اکوسیستمی مانند تثبیت مواد مغذی، می‌تواند به بهبود کیفیت آب و کاهش آلودگی کمک شایانی کند. تحلیل‌های دقیق مبتنی بر داده‌های میدانی و مدل‌سازی‌های علمی، نقش تعیین‌کننده‌ای در آشکارسازی ارزش واقعی این خدمات دارند. درک صحیح از پایداری عملکرد اکوسیستم در شرایط اقلیمی گوناگون، بر ضرورت حفاظت هدفمند از تالاب‌های حساس و حیاتی همچون خورخوران تأکید می‌گذارد. این یافته‌ها مبنای مهمی برای تصمیم‌گیری‌های مدیریتی و اقدامات عملی در حوزه حفاظت محیط زیست فراهم می‌کنند.

چکیده مقدمه: منابع خاک نقش مهمی در تأمین کالاهای مادی ضروری برای انسان و سایر موجودات دارد و خدمات اکوسیستمی متنوعی را به انسان ارائه می­‌دهد. همچنین خاک برای مدت طولانی به عنوان یک زیرساخت سبز مهم برای حفظ کشاورزی و جنگلداری به عنوان پایه رشد گیاهان عمل کرده است. علاوه بر این، خاک می‌تواند خدمات مختلف اکوسیستمی مانند بی‌حرکت کردن آلاینده‌ها، کنترل آب باران، ترسیب کربن و تأمین زیستگاه را ارائه دهد که به صورت مستقیم برای انسان سودمند است. خدمات ارائه شده توسط اکوسیستم­‌ها به انسان را خدمات اکوسیستمی می‌­گویند. نگهداشت خاک به پتانسیل اکوسیستم­‌ها در کنترل فرسایش خاک و حفظ خاک می­‌گویند که در طبقه خدمات تنظیمی قرار دارد.
مواد و روش‌­ها: کمی‌­سازی نگهداشت و فرسایش خاک در نرم­افزار InVEST با مدلInVEST Sediment Delivery Ratio  (SDR) ارزیابی شد. ورودی­‌های مورد نیاز برای اجرای این مدل شامل: نقشه کاربری اراضی، فاکتور K (فرسایش‌­پذیری خاک)، فاکتور R (فرسایندگی باران)، فاکتور C (نوع کاربری اراضی و پوشش)، فاکتور P (اقدامات حفاظتی)، DEM (مدل رقومی ارتفاع) و جدول بیوفیزیکی است.
نتایج: بر اساس نتایج، پتانسیل اتلاف خاک و انتقال رسوب در محدوده مطالعاتی به ترتیب از صفر تا 18/248 تن در پیکسل و صفر تا 25/57 تن در پیکسل متغیر است. نگهداشت خاک نیز در طیفی از صفر تا 85/124 تن در پیکسل در محدوده مورد مطالعه برآورد شده است. نتایج نشان داد که بیشترین مقدار اتلاف خاک در زیرحوضه 14 با 13716400 تن در سال و کمترین میزان اتلاف خاک در زیرحوضه 4 با 416594 تن در سال رخ می‌دهد. همچنین بیشترین مقدار خدمت اکوسیستمی نگهداشت خاک در زیرحوضه 13 با 4304414 تن در سال و کمترین مقدار آن در زیرحوضه 4 با 5645 تن در هکتار در سال تدارک می‌شود.
بحث: جنگل‌های متراکم استان سمنان در منتهی‌الیه شمالی استان، با بیش از 36 تن در هکتار بیشترین خدمت اکوسیستمی نگهداشت خاک و محدوده‌های کویری، دریاچه نمک و شوره‌زار کمترین میزان خدمت نگهداشت خاک را فراهم می‌نمایند. بر همین اساس، مجموعه جنگل‌های استان شامل جنگل‌های متراکم، نیمه متراکم، کم‌تراکم و تنک در مجموع 4269166 تن در سال موجب نگهداشت خاک در استان می‌شوند. همچنین مراتع خوب، سالانه موجب نگهداشت بیش از 18 تن در هکتار از خاک استان می‌شوند و مجموع کارکرد نگهداشت خاک توسط انواع مراتع استان شامل مراتع خوب، متوسط و فقیر به میزان 9395160 تن در سال است که با توجه به  مساحت حدود 18 برابری مراتع نسبت به جنگل‌ها، می‌توان گفت بیشترین خدمت اکوسیستمی نگهداشت خاک به لحاظ توزیع جغرافیایی این خدمت در استان توسط مراتع تدارک می‌شود؛ هرچند که محدوده‌های جنگلی دارای توان بیشتری برای حفاظت از خاک هستند. کاربری‌های باغ و مزارع دیم بعد از  پوشش‌های طبیعی جنگلی و مرتعی، به ترتیب با تدارک نگهداشت خاک به میزان 86/7 و 15/2 تن در هکتار در رتبه‌های بعدی قراردادند. اما سایر کاربری‌های انسان‌ساخت مانند محدوده‌های شهری چون معمولاً با حذف یا کاهش پوشش گیاهی همراه هستند، موجب زایل شدن این خدمت اکوسیستمی می‌شوند. با توجه به استقرار نواحی شهری در نیمه شمالی محدوده مورد مطالعه و اثر منفی آنها بر این خدمت اکوسیستمی، اهمیت حفاظت از پوشش‌های جنگلی و مرتعی استان برای حفظ استمرار تدارک خدمت نگهداشت خاک یک امر حیاتی محسوب می‌شود.

چکیده استخراج مواد معدنی نقش اساسی در توسعه اقتصادی، اجتماعی به همراه دارد، از طرفی معدن­کاری و فرآیندهای وابسته به آن، می­ تواند پیامدهای آسیب رسان بر اکوسیستم‌های طبیعی داشته باشد که از آن­ جمله می توان به آلودگی هوا، آب و خاک، و هم­چنین اثر بر روی تنوع زیستی و کاربری اراضی اشاره نمود. بنابراین با کمی­سازی این پیامدها و تخمین هزینه خسارات وارد بر خدمات بوم سازگان می‌توان با اعمال رهکارهای مبتنی بر پیشگیری و کنترل اثرات، تخریب بوم سازگان ­های کشور را کاهش داد. محدوده معدنی بوکسیت جاجرم به عنوان بزرگترین و مهم­ترین معدن بوکسیت کشور، در استان خراسان شمالی واقع شده است. معدنکاری فلز بوکسیت در طی فرآیند بهره­ برداری و استخراج ماده ارزشمند آلومینیوم، پیامدهای محیط ­زیستی منفی بر روی اکوسیستم‌های همجوار خود به همراه دارد. از آن­جایی که بیشترین محدوده اثر این معدن، اراضی کشاورزی پایین دست و اطراف محدوده استخراجی این منطقه به میزان 6000 هکتار می­ باشد، لذا در این تحقیق هزینه خسارات محیط ­زیستی معدن با استفاده از رویکرد انتقال منفعت بر روی این بیوم برآورد گردیده است. هزینه خسارات وارد بر خدمات بوم سازگان ناشی از معدنکاری فلز بوکسیت در اراضی زراعی (برای مساحت 1000 هکتار از اراضی تحت تأثیر)، 2481375 میلیون ریال  (معادل  9925500 دلار) در سال (2021) تخمین زده شده است، که این خود اهمیت بازسازی معدن و هم­چنین احیای اکولوژیکی بعد از فعالیت معدنکاری در منطقه مزبور را می­رساند. استفاده از ابزارهای اقتصادی در جهت پیشگیری و کنترل اثرات ناشی از فعالیت­ های معدنکاری بسیار ضروری است.

چکیده ارزش­ گذاری اقتصادی خدمات اکوسیستم ابزاری مفید، به منظور پشتیبانی از تصمیم ­گیری در خصوص مدیریت اکوسیستم می ­باشد و به تصمیم ­گیران در جهت حفاظت بیشتر و مؤثرتر اکوسیستم کمک می­ کند. در حال حاضر سیاستگذاران و برنامه ­ریزان، جعبه ابزارهای مناسب با دسترسی آسانی را برای ارزیابی ارزش اقتصادی اکوسیستم‌های تالاب در اختیار ندارند بدیهی است که استناد به مقادیر کمی و ریالی در بیان ارزش هر منبع، ابزاری کارا و مؤثر در جهت توجیه اهداف توسعه پایدار و حفاظت از محیط ­زیست خواهد بود و ‌این مهم با در دست داشتن الگوی راهنمای مشخص امکان پذیر می ­باشد. برآورد ارزش‌های اقتصادی و هزینه خسارات زیست­ محیطی اکوسیستم تالابی می­ تواند در حفظ ارزش­ ها و جلوگیری از تخریب آن مثمرثمر واقع گردد. مطالعه حاضر با هدف‌ایجاد یکپارچه­ سازی در بحث ارزش­گذاری اقتصادی و برآورد هزینه خسارات وارد بر خدمات زیست بومی تالاب­ ها به­ عنوان بخشی از فرآیند تعیین ارزش اقتصادی منابع طبیعی می ­باشد. وجود الگو و راهنمایی پایه و کاربردی در حوزه ارزش­ گذاری تالاب می ­تواند کاربران علاقه­مند را در خصوص شناسایی ارزش ­ها، انتخاب فنون ارزش­گذاری متناسب با هر ارزش و به­ طور کل، هدایت در مسیر صحیح ارزش ­گذاری کالاها و خدمات و نیز در اعمال سیاست ­های مدیریتی و اجرایی منطبق با توسعه پایدار یاری نماید. در ‌این مطالعه با مرور مقالات و دستورالعمل‌های منتشر شده منتخب مرتبط با موضوع تحقیق، مراحل گام به گام برآورد ارزش‌های اقتصادی و هزینه خسارات زیست­ محیطی تالاب ­ها ارائه شده است.

چکیده کمی‌سازی ارزش پولی کالاها و خدمات اکوسیستمی ارائه شده توسط تالاب‌های ساحلی می‌تواند به سیاست‌گذاران در ارزیابی هزینه منفعت‌ها و هم افزایی‌های ذاتی در مدیریت مبتنی بر اکوسیستم محیط‌های ساحلی و در نتیجه افزایش بهره‌وری اجتماعی فرایندهای تصمیم‌گیری کمک نماید. ارزش‌گذاری کالاها و خدمات اکوسیستمی تالاب انزلی، به عنوان یک ابزار می‌تواند منجر به جلوگیری از زوال و تخریب بیشتر آن از طریق رفع تهدیدها و ترغیب به بازگرداندن به حالت اولیه و احیا، به نحوی که کارکرد آن حفظ شود گردد و به عبارتی منجر به احیای سریعتر این تالاب مشمول فهرست قرمز کنوانسیون رامسر گردد. در این تحقیق به منظور ارزیابی کالاهای بازاری تالاب انزلی از روش قیمت بازار استفاده شد. مجموع ارزش‌های اقتصادی مربوط به کالاهای بازاری در محدوده مطالعاتی در سال1392، 12781865 میلیون ریال تخمین زده شده است و ارزش تنزیل یافته آن طی دوره 30 ساله با نرخ تورم 20 درصد، 3034111931 میلیون ریال برآورد گردید. همچنین سهم مجموع ارزش‌های بازاری از تولید ناخالص منطقه‌ای استان گیلان 8 درصد برآورد شده است. با توجه به روند فعلی از دست رفتن تالاب‌ها و پیامدهای احتمالی اکولوژیکی، اجتماعی و اقتصادی آن، این واقعیت بیشتر نمایان می‌گردد که ارزش تالاب‌ها بایستی به خوبی درک شده و در تصمیم‌گیری‌ها مدنظر قرار گیرند. بدیهی است استناد به مقادیر کمی و ریالی در بیان ارزش هر منبع، ابزاری کارا و مؤثر در جهت توجیه اهداف توسعه پایدار و حفاظت از محیط زیست خواهد بود.